Tesnim haber ajansının uluslararası haberler grubunun haberine göre, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan sadece birkaç yıl içinde, kamu hizmet merkezlerindeki uzun kuyruklardan cep telefonu uygulamalarında dijital pasaport ve belgelere geçmeyi başardı; dünyanın pek çok ülkesi için onlarca yıl süren bu baş döndürücü geçişe rağmen, bu çarpıcı istatistiklerin ardında, bölgenin yanıt bulmaya çalıştığı çok sayıda yapısal soru ve zorluk hâlâ mevcut.
Daha birkaç yıl öncesine kadar Orta Asya’da basit bir idari belge almak, devlet dairelerine gitmek, uzun kuyruklarda beklemek ve bunaltıcı kâğıt işleriyle uğraşmak anlamına geliyordu; bugün ise Almatı’da bir vatandaş sürücü belgesini cep telefonuyla yenileyebiliyor, Taşkent’te bir girişimci ofisinden çıkmadan şirketini tescil ettirebiliyor, Bişkek’te bir doktor elektronik hastalık raporu düzenleyebiliyor. Kamu hizmetlerinin dijitalleşmesi artık kâğıt üzerindeki stratejik belgelerin ötesine geçmiş, on milyonlarca insanın günlük hayatının bir parçası haline gelmiş durumda.
Bu büyük değişimin boyutları, uluslararası değerlendirmelere de net biçimde yansımıştır. Birleşmiş Milletler E-Devlet Gelişmişlik Endeksi’nde (EGDI) 2024 yılında Asya kıtası, dünyanın tüm bölgeleri arasında en hızlı büyümeyi kaydetti; bu çerçevede Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’ın tamamı bu küresel sıralamadaki konumlarını iyileştirmiş olmakla birlikte, her biri bu yolu kendine özgü bir hız ve modelle kat etmektedir.
Kazakistan; platform devleti ve yapay zekâ yolunda bölgenin öncüsü
Kazakistan Cumhuriyeti, bölgedeki dijital yönetişimin ana liderlerinden biri olma konumunu korumaya devam etmektedir. Birleşmiş Milletler E-Devlet Gelişmişlik Endeksi (EGDI) 2024 küresel sıralamasında bu ülke 24’üncülüğe yükselerek bir dizi gelişmiş ekonominin üzerinde yer almıştır. Bugün ülkedeki 1300’ü aşkın kamu hizmetinin yaklaşık yüzde 90’ı çevrimiçi olarak sunulmakta olup, resmî eGov.kz portalı ve eGov Mobile uygulaması geniş bir hizmet yelpazesine erişim sağlamaktadır.
Veriler bu büyük sıçramayı açıkça ortaya koymaktadır. Kazakistan e-Devlet portalının raporuna göre, ülke vatandaşları 2025 yılında bu portal üzerinden 25,7 milyondan fazla hizmet almış, mobil uygulamanın kullanıcı sayısı ise 11,7 milyonu aşmıştır. Uygulamadaki “Dijital Belgeler” bölümü özel bir popülerliğe sahip olup, kimlik kartından sürücü belgesine ve öğrenci kartına kadar 39 tür resmî belgeye fiziksel nüshaya ihtiyaç duymaksızın erişim imkânı sunmaktadır.
Bu gelişme, 2025 yılında girişimcilere şirket tescili, sübvansiyon başvurusu ve ticari risk değerlendirmesi imkânı tanıyan tek durak noktası eGovBusiness sisteminin devreye alınmasıyla daha da ivme kazanmıştır.
Ülkenin bir sonraki adımı yapay zekâ alanına giriş olup, 2025 yılında Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma Bakanlığı’nın kurulması ve vatandaşların verilerinin ulusal sistemler içinde tutulması ile yönetişimde üretken yapay zekânın kullanımını hedefleyen “Ulusal Yapay Zekâ Platformu”nun oluşturulması Astana’nın kilit adımları arasında sayılmaktadır.
Özbekistan; uluslararası e-devlet endekslerinde en hızlı sıçrama
Kazakistan bölgesel ölçüt ve modeli belirliyorsa, Özbekistan da en hızlı dinamiği ve büyüme ivmesini sergilemektedir. Bu ülke, son 6 yıl içinde BM sıralamasında dikkat çekici biçimde 24 basamak yükselerek 2018’deki 87’ncilikten 2024’te 63’üncülüğe ulaşmış ve böylece ilk kez e-devlet gelişmişliği “çok yüksek” düzeydeki ülkeler grubuna girmiştir.
Bu büyük dönüşümün ana eksenini, vatandaşların ve işletmelerin kamu hizmetlerine eriştiği entegre my.gov.uz portalı oluşturmaktadır. Bu platformda 760’tan fazla, mobil uygulamasında ise 540’tan fazla hizmet sunulmakta olup, yalnızca 2025’in ilk yarısında bu sistem üzerinden halka 16 milyondan fazla hizmet verilmiştir.
Bu yol haritası, 76’dan fazla kamu hizmetinin tamamen dijitalleştirilmesini öngören “Dijital Özbekistan 2030” stratejisi doğrultusunda ilerlemektedir. Bir diğer sembolik adım ise vatandaşların 70’ten fazla türde kâğıt belge ve sertifika sunma zorunluluğunun kaldırılması olmuş; söz konusu belgeler artık devlet kurumlarınca birbirinden bağımsız şekilde sorgulanmaktadır.
Dijital kimlikler de aşamalı olarak hayata geçirilmekte olup, Temmuz 2025’ten itibaren belgelerin elektronik sürümleri kamu hizmet merkezlerinde kabul edilmeye başlanmıştır; bununla birlikte sürücülerin fiziksel orijinal belgelerini yanlarında bulundurma zorunluluğu sürmektedir.
Kırgızistan; dijital dönüşümde başarılı Avrupa modellerini uyarlama
Kırgız Cumhuriyeti dijital devletini farklı bir temel üzerine inşa etmiştir. Bu sistemin özünü, Estonya’nın desteğiyle ve açık kaynaklı X-Road teknolojisi temelinde oluşturulan, kurumlar arası veri değişim platformu “Tunduk” oluşturmaktadır. Sistemin 2018’de devreye girmesinden bu yana, devlet kurumları arasında yüz milyonlarca veri işlemi gerçekleştirilmiştir.
Başlangıçta hükümet içi bir iletişim aracı olan Tunduk, zamanla vatandaşlara hizmet sunan bir kola dönüşmüştür. Ağustos 2024 itibarıyla bu platform 165 kamu hizmeti sunmakta, mobil uygulaması ise pasaport, sürücü belgesi ve diğer belgeler için yasal bir dijital cüzdan işlevi görmektedir. Ülkede verilen ücretsiz elektronik imza sayısı da 2,45 milyonu aşmıştır.
2025 yılında kabul edilen “Dijital Yasa”, bu reformlara gerekli kurumsal desteği sağlamıştır. En görünür değişiklikler sağlık alanında yaşanmış; elektronik hastalık raporları, dijital sevkler ve engellilik belgeleri rutin hale gelmiş, Tunduk uygulamasındaki “Sağlık Hakkı” bölümü 5,2 milyondan fazla vatandaşı kapsamıştır. BM sıralamasında Kırgızistan, 2022’deki 81’incilikten 2024’te 78’inciliğe yükselmiştir.
Hızın bedeli; akıllı yönetişime geçişteki gizli zorluklar
Ne var ki, bu parlak manşetlik istatistiklerin ardında derin sistematik zorluklar yatmakta olup, bunların en önemlisi “dijital eşitsizlik”tir.
Birleşmiş Milletler uzmanları, dünya genelinde yaklaşık 1,7 milyar insanın hâlâ temel dijital hizmetlere erişemediğine işaret etmekte, geniş kırsal ve dağlık alanlara sahip Orta Asya bölgesi de bu durumdan istisna değildir. İnternet penetrasyonunun yüksek olduğu bölgelerde dahi, “cep telefonunda devlet”e erişim zayıf bağlantı, düşük dijital beceriler ve maliyetler nedeniyle kısıtlanabilmektedir.
Bir diğer mesele, ekonomik kesimlerin katılım oranıdır. Taşkent’teki platformun yaygınlığına rağmen, Özbekistan’ın gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) yarısından fazlasını oluşturan küçük ve orta ölçekli işletmelerin yalnızca yaklaşık yüzde 10’u bu platforma kayıt yaptırmıştır. Bunun yanı sıra, hükümetlerin kendileri de güvenlik risklerini kabul etmektedir; Kazakistan’da, dolandırıcılık vakalarındaki artışa karşılık Ekim 2025’te e-Devlet portalındaki kimlik doğrulama süreci sıkılaştırılmış ve SMS koduyla doğrulama eklenmiştir.
Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan farklı yollar seçmiş durumdadır; Kazakistan teknoloji ve yapay zekâ liderliğini hedeflerken, Özbekistan geri kalmışlığı telafi etmek için hızlı bir sıçrama gerçekleştirmiş, Kırgızistan ise kanıtlanmış açık kaynaklı bir modele bel bağlamıştır.
Bununla birlikte, her üç ülke için de yön aynıdır: vatandaşın ayağına giden, tersinin olmadığı bir devlet. Yakın zamana kadar bürokrasi ve uzun kuyruklarla anılan bu bölge, artık dünyanın en dinamik dijital yönetişim laboratuvarlarından birine dönüşmüş olmakla birlikte, asıl sınav henüz öndedir ve bu sistemlerin gerçek bir sürdürülebilirliğe ve kapsayıcılığa ulaşabilmesi gerekmektedir.