به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، تغییرات ژئوپلیتیک و تحولات اقتصادی منطقه در سالهای اخیر، ضرورت بازنگری در مسیرهای تجاری و شرکای اقتصادی ایران را بیش از پیش نمایان کرده است. در همین راستا، توسعه تجارت با کشورهای همسایه شمالی بهویژه روسیه، نیازمند رفع موانع زیرساختی، استانداردی و لجستیکی است.
برای بررسی آخرین وضعیت تعاملات تجاری ایران و روسیه و چالشهای پیشروی بازرگانان، با سید رضا رفیعی، عضو هیئت رئیسه اتاق مشترک بازرگانی ایران و روسیه و رئیس کمیسیون انرژی و صنعت این اتاق به گفتوگو نشستیم که مشروح آن در ادامه میآید:
تسنیم: اخیراً نشست هماندیشی مهمی با حضور اعضای اتاق مشترک و مقامات دولتی برگزار شد؛ بفرمایید محورهای اصلی این نشست چه بود و چه دستاوردهایی برای بخش خصوصی داشت؟
سید رضا رفیعی: بله، این نشست با حضور اعضای اتاق مشترک ایران و روسیه و جمعی از مدیران و مسئولان دولتی مرتبط با حوزههای اقتصادی، انرژی و تجارت خارجی برگزار شد. هدف اصلی ما این بود که فعالان اقتصادی نسبت به آخرین تحولات منطقهای، شرایط جدید اقتصادی و فرصتها و تهدیدهای پیش روی تجارت ایران و روسیه بهروزرسانی شوند.
نشست در سه بخش برگزار شد؛ در بخش نخست آخرین تحولات و اطلاعات مورد نیاز فعالان اقتصادی ارائه شد، در بخش دوم دغدغهها و مطالبات بخش خصوصی مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در بخش پایانی، چالشها، فرصتها و راهکارهای اجرایی جمعبندی شد.
در این نشست، جناب آقای دکتر کمالوندی از سازمان انرژی اتمی، نمایندگان بخش اوراسیای وزارت امور خارجه، سازمان توسعه تجارت، شرکت ملی صنایع پتروشیمی، معاونت بینالملل وزارت بهداشت، صندوق نوآوری و شکوفایی، انجمن سرمایهگذاری خارجی و جمعی از مدیران و نمایندگان شبکه بانکی کشور حضور داشتند و آخرین ارزیابیهای خود را از وضعیت همکاریهای اقتصادی، تجاری و مالی منطقه ارائه کردند.
سه محور اصلی مورد بحث در این نشست شامل شناسایی موانع تجارت با روسیه، بررسی مطالبات بخش خصوصی از دولت و اتاق مشترک، و همچنین شناسایی فرصتهای جدید برای توسعه همکاریهای اقتصادی میان دو کشور بود. جمعبندی مباحث نشان داد که توسعه کریدورهای شمالی، رفع موانع بانکی و مالی، تسهیل استانداردها و تقویت زیرساختهای لجستیکی از مهمترین اولویتهای پیش روی روابط اقتصادی ایران و روسیه محسوب میشوند.
تسنیم: در جمعبندیهایی که در این نشست داشتید، مهمترین چالشها و موانع پیشروی توسعه تجارت با روسیه چه مواردی بود؟
سید رضا رفیعی: اگر بخواهم مهمترین چالش تجارت ایران و روسیه را نام ببرم، بدون تردید یکی از اصلیترین موانع، موضوع استانداردها و مقررات فنی میان دو کشور است. هرچند استانداردهای ملی ایران در بسیاری از بازارهای بینالمللی پذیرفته شده و از اعتبار قابل قبولی برخوردار است، اما در تعامل با روسیه و برخی کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا همچنان در برخی حوزهها با عدم انطباق استانداردها مواجه هستیم. این مسئله باعث افزایش هزینهها، طولانی شدن فرآیندهای تجاری و در برخی موارد محدود شدن دسترسی کالاهای ایرانی به بازارهای هدف میشود.
اقتصاد روسیه چندین برابر اقتصاد ایران است و ظرفیت بسیار بزرگی برای توسعه صادرات کالا و خدمات ایرانی به این کشور وجود دارد. از این رو، رفع موانع استانداردی باید به عنوان یکی از اولویتهای اصلی همکاریهای دو کشور دنبال شود. در همین راستا، مقرر شد با همکاری متخصصان این حوزه و هماهنگی سازمان ملی استاندارد، کارگروهی تخصصی برای بررسی و تطبیق استانداردهای دو کشور تشکیل شود. خوشبختانه صندوق نوآوری و شکوفایی نیز آمادگی خود را برای حمایت از این فرآیند اعلام کرده است.
موضوع مهم دیگر، شناخت ناکافی فعالان اقتصادی دو کشور از فرهنگ تجاری و الزامات کسبوکار یکدیگر است. بسیاری از شرکتهای ایرانی شناخت دقیقی از سازوکارهای بازار روسیه ندارند و در مقابل، طرفهای روسی نیز آشنایی محدودی با ظرفیتها و ویژگیهای اقتصاد ایران دارند. به همین دلیل، توسعه آموزشهای تخصصی، تبادل هیأتهای تجاری و ایجاد بسترهای ارتباطی مؤثر میان فعالان اقتصادی دو کشور از جمله اقداماتی است که میتواند به تسهیل همکاریها کمک کند.
در کنار این موارد، مسائل لجستیکی، حملونقل، زیرساختهای کریدوری و برخی محدودیتهای مالی و بانکی نیز همچنان از جمله موضوعاتی هستند که برای دستیابی به ظرفیت واقعی تجارت ایران و روسیه باید مورد توجه جدی قرار گیرند.
تسنیم: در حوزه لجستیک و مسیرهای ترانزیتی چه ضعفهایی وجود دارد؟
سید رضا رفیعی: یکی از مهمترین ضعفهای ما در سالهای گذشته، عدم بهرهبرداری متوازن از ظرفیتهای ترانزیتی کشور بوده است. ایران از معدود کشورهایی است که بهصورت همزمان به کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب دسترسی دارد، اما متأسفانه در برخی مسیرهای راهبردی، بهویژه در شمال و شمال شرق کشور، سرمایهگذاری و توجه کافی صورت نگرفته است.
به عنوان مثال، بخش قابل توجهی از مصرف غلات و نهادههای دامی کشور در استانهای شمالی متمرکز است، اما همچنان قسمت عمده این کالاها از بنادر جنوبی وارد و پس از طی مسافت طولانی به مراکز مصرف منتقل میشود. این موضوع علاوه بر افزایش هزینههای حملونقل، زمان تأمین و هزینههای لجستیکی را نیز بالا میبرد.
از سوی دیگر، ظرفیتهای شرق دریای خزر و محور اینچهبرون هنوز به جایگاه واقعی خود نرسیدهاند. اینچهبرون یکی از معدود دروازههای ریلی مستقیم ایران به آسیای مرکزی، روسیه و چین است، اما زیرساختهای لجستیکی، گمرکی و پشتیبانی آن متناسب با ظرفیتهای موجود توسعه نیافته است. در حالی که فعالسازی کامل این مسیر میتواند بخشی از بار تجاری کشور را از مسیرهای پرتراکم فعلی منتقل کند.
موضوع دیگری که باید به آن توجه کنیم، ضرورت تنوعبخشی به مسیرهای کریدوری است. در سالهای اخیر بخش عمده تمرکز ما بر مسیر غرب دریای خزر و کریدور عبوری از جمهوری آذربایجان بوده است. هرچند این مسیر اهمیت زیادی دارد، اما وابستگی بیش از حد به یک مسیر میتواند ریسکهای ژئوپلیتیکی و تجاری ایجاد کند. شرق دریای خزر نیز باید به عنوان یک مسیر مکمل و راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
نکته مهم دیگر، بازار کمتر شناختهشده شرق روسیه است. بخش زیادی از توجه فعالان اقتصادی ما به مسکو و مناطق غربی روسیه معطوف شده، در حالی که شرق روسیه با توجه به سرمایهگذاریهای گسترده در زیرساختهای ریلی و لجستیکی، ظرفیتهای قابل توجهی برای همکاریهای تجاری، تأمین کالاهای اساسی و حتی سرمایهگذاریهای مشترک دارد.
به اعتقاد من، اگر توسعه زیرساختهای ریلی، بنادر شمالی، مراکز لجستیکی و گمرکات مرزی در کنار فعالسازی کریدورهای مغفولمانده در دستور کار قرار گیرد، ایران میتواند جایگاه واقعی خود را به عنوان هاب ترانزیتی و کریدوری منطقه تثبیت کند؛ ظرفیتی که امروز بیش از هر زمان دیگری برای اقتصاد کشور اهمیت دارد.
تسنیم: در صحبتهایتان به موضوع آمار تجارت با روسیه بهویژه در بخش کالای اساسی اشاره کردید و گفتید که بخشی از این آمار در امارات ثبت میشود. دلیل این موضوع چیست؟ آیا کالاها از امارات صادرات مجدد (Re-export) میشوند؟
سید رضا رفیعی: لزوماً خیر. موضوع اصلی بیش از آنکه به منشأ فیزیکی کالا مربوط باشد، به سازوکارهای مالی و تسویه تجاری بازمیگردد. در سالهای گذشته بخش قابل توجهی از مبادلات خارجی ایران از طریق شرکتهای واسطه و ساختارهای مالی مستقر در امارات انجام شده است. به همین دلیل، در برخی موارد کالایی که منشأ تولید یا تأمین آن روسیه است، از منظر مالی و اسنادی از مسیر امارات تسویه یا ثبت میشود.
در نتیجه، بخشی از تجارت واقعی میان ایران و روسیه در آمارهای رسمی دو کشور بهصورت کامل منعکس نمیشود و ممکن است در آمارها به نام کشور ثالث ثبت شود. این موضوع بهویژه در حوزه غلات، نهادههای دامی و برخی کالاهای اساسی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نکته مهم این است که روسیه امروز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان غلات جهان محسوب میشود و ظرفیت بالایی برای تأمین نیازهای منطقه دارد. از سوی دیگر، ایران نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند از مسیرهای شمالی برای تأمین کالاهای اساسی بهره بیشتری ببرد. به همین دلیل معتقدم باید به سمت مدلهای جدید همکاری از جمله تهاتر، استفاده از ارزهای ملی و توسعه سازوکارهای مالی مستقیم میان دو کشور حرکت کنیم تا هم هزینههای مبادله کاهش یابد و هم تصویر شفافتری از حجم واقعی تجارت ایران و روسیه در آمارهای رسمی شکل بگیرد.
از نگاه ما، مسئله اصلی صرفاً اصلاح آمار نیست؛ بلکه ایجاد زنجیرههای تأمین پایدار و کاهش وابستگی به واسطهها در تجارت کالاهای اساسی است. هرچه ارتباطات مالی، بانکی و لجستیکی میان ایران و روسیه مستقیمتر شود، ظرفیتهای اقتصادی دو کشور نیز بهتر نمایان خواهد شد.
تسنیم: آیا ارادهای برای اصلاح این روند در سطح دولت وجود دارد؟
سید رضا رفیعی: بله، به اعتقاد من امروز نسبت به گذشته توجه بیشتری به این موضوع در سطوح مختلف تصمیمگیری کشور شکل گرفته است. تحولات اخیر منطقه و ضرورت تأمین پایدار کالاهای اساسی، اهمیت کریدورهای شمالی و تنوعبخشی به مسیرهای تجاری کشور را بیش از گذشته آشکار کرده است.
خوشبختانه امروز شاهد هستیم که شخص رئیسجمهور و مجموعه دولت توجه ویژهای به توسعه کریدورها، زیرساختهای ترانزیتی و فعالسازی ظرفیتهای شمال کشور دارند. این رویکرد میتواند بسیاری از چالشهای موجود در حوزه حملونقل، تأمین کالاهای اساسی و تجارت منطقهای را برطرف کند.
البته واقعیت این است که بخش خصوصی سالهاست بر ضرورت توجه به این موضوع تأکید میکند. ما از مدتها قبل بر اهمیت توسعه مسیر اینچهبرون، فعالسازی ظرفیتهای شرق دریای خزر و استفاده از فرصتهای تجاری شرق روسیه تأکید داشتیم. شاید اگر بخشی از این اقدامات زودتر در دستور کار قرار میگرفت، امروز آمادگی بیشتری برای بهرهبرداری از ظرفیتهای منطقهای داشتیم.
در عین حال، معتقدم هنوز فرصتهای بسیار بزرگی پیش روی کشور قرار دارد. توسعه زیرساختهای ریلی، تکمیل کریدورهای شمالی، تسهیل فرآیندهای گمرکی، ایجاد سازوکارهای مالی مستقیم و همچنین استفاده از ظرفیت کشت فراسرزمینی در روسیه، میتواند تحولی جدی در تأمین کالاهای اساسی و توسعه تجارت ایران ایجاد کند.
ایران از موقعیت کمنظیر جغرافیایی برخوردار است و میتواند به یکی از مهمترین هابهای ترانزیتی و تجاری منطقه تبدیل شود. آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل این نگاه مثبت و اراده موجود به پروژههای اجرایی و اقدامات عملیاتی است تا بتوانیم از فرصتهای پیشرو حداکثر بهره را ببریم.
.
انتهای پیام/