به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، در اواخر ژانویه، «سرجیو گور»، فرستاده ویژه آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی، در سفری که ابعاد آن همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد، وارد ترکمنستان شد. اما آنچه این سفر را از مأموریتهای دیپلماتیک معمول متمایز میکرد، حضور یک چهره نظامی برجسته در کنار او بود: «دانیل دریسکول»، وزیر ارتش آمریکا.
حضور دریسکول در ترکمنستان، کشوری که دارای مرز مشترکی به طول تقریبی 1150 کیلومتر با ایران است، فوراً گمانهزنیهایی را در محافل امنیتی برانگیخت مبنی بر اینکه این سفر ارتباط مستقیمی با تشدید تنشها میان واشنگتن و تهران دارد.
اگرچه بازدید مقامات نظامی ارشد خارجی از ترکمنستان به دلیل سیاست «بیطرفی» این کشور امری غیرمعمول تلقی میشود، اما واقعیتهای میدانی نشان میدهد که ژنرالها و مقامات نظامی آمریکا در طول 30 سال گذشته، بارها و به کرات در این کشور تردد داشتهاند؛ ترددهایی که اغلب به دور از جنجال رسانهای صورت گرفته است.
بیطرفی روی کاغذ، همکاری با ناتو در عمل
در آسیای مرکزی، کشوری که اولین بار به برنامه «مشارکت برای صلح ناتو» (PfP) پیوست، ترکمنستان است. این اتفاق در ماه مه 1994 رخ داد، یعنی درست چند ماه پس از اینکه ناتو این برنامه را در ژانویه همان سال ایجاد کرد.
با این حال، در دسامبر 1995، سازمان ملل متحد رسماً وضعیت ترکمنستان را به عنوان یک «کشور بیطرف» تصویب کرد. «صفرمراد نیازوف»، رئیسجمهور وقت ترکمنستان، اعلام کرد که به عنوان بخشی از این وضعیت بیطرفی، عشقآباد به هیچ بلوک نظامی نخواهد پیوست و در تجاوز علیه کشور دیگری مشارکت نخواهد کرد. اما آزمون واقعی این ادعا پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 و جمله معروف جورج بوش («یا با مایید یا علیه ما») فرا رسید.
آسیای مرکزی با مرز مشترک 2400 کیلومتری خود با افغانستان، ناگهان به خط مقدم کمپین واشنگتن تبدیل شد. در حالی که سایر کشورهای منطقه (قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان) با دستپاچگی پایگاههای نظامی خود را در اختیار نیروهای آمریکا و ناتو قرار دادند، ترکمنستان موضع متفاوتی اتخاذ کرد.
این کشور با حفظ ظاهر بیطرفی، حتی با طالبان تعامل داشت. اما در پشت پرده، توافقات دیگری در جریان بود. پس از 11 سپتامبر، ترکمنستان با عبور هواپیماهای آمریکایی حامل محمولههای غیرکشنده از حریم هوایی خود و سوختگیری در فرودگاه عشقآباد موافقت کرد. اما رسماً اعلام شد که دولت ترکمنستان حاضر نیست پایش را فراتر از این بگذارد.
پایگاههای مخفی و ردپای پنتاگون در کویر قرهقوم
علیرغم ادعاهای رسمی، آمریکا پیشتر کانالهای ارتباطی نظامی خود را با ترکمنستان برقرار کرده بود. ژنرال «تامی فرانکس»، فرمانده وقت سنتکام، در سپتامبر 2000 و مه 2001 از ترکمنستان بازدید کرده بود. پس از او، «دونالد رامسفلد»، وزیر دفاع وقت آمریکا، در آوریل 2002 به عشقآباد رفت.
گزارشهای متعددی به تدریج منتشر شد که نشان میداد همکاریهای نظامی ترکمنستان با آمریکا به شکلی آرام و بیسروصدا در حال عمیق شدن است. دولت ترکمنستان هنگام موافقت با پروازهای عبوری و سوختگیری تأکید کرده بود که هیچ نیروی خارجی در خاک این کشور مستقر نخواهد شد. اما بعدها فاش شد که یک تیم کوچک از نیروی هوایی آمریکا (حدود هفت نظامی) در عشقآباد مستقر شده بودند تا به عملیات سوختگیری هواپیماهای آمریکایی کمک کنند.
نگرانکنندهتر از آن، گزارشهایی بود که در سال 2004 منجر به اعتراض روسیه شد. مسکو نسبت به عملیات ساختوساز مشکوک توسط آمریکا و اعراب در یک فرودگاه نظامی در شهر «مرو» در غرب ترکمنستان اعتراض کرد. یک گزارش تکاندهنده دیگر ادعا کرد که آمریکا «اجازه دسترسی به تقریباً تمام فرودگاههای نظامی ترکمنستان، از جمله فرودگاه «نبیتداغ» در نزدیکی مرز ایران را به دست آورده است.»
شایعات مربوط به فرودگاههای کوچک ساخته یا بازسازیشده توسط آمریکاییها در دل کویر خالی از سکنه ترکمنستان تا به امروز ادامه دارد. هر زمان که رسانههای خارجی کشف میکنند اعضای خانوادههای سلطنتی کشورهای عربی برای شکار به ترکمنستان آمدهاند، تقریباً همیشه گفته میشود که آنها در باندهای فرود دورافتادهای در کویر فرود میآیند که توسط آمریکاییها در طول اشغال 20 ساله افغانستان ساخته شدهاند. اگرچه تأیید مستقل این اطلاعات دشوار است، اما دولت ترکمنستان هرگز وجود پرسنل نظامی آمریکا یا ساخت فرودگاه توسط آنها را تأیید نکرده است؛ چرا که عادت مقامات عشقآباد، انکار چنین روابطی است.
سانسور سفر «دریسکول» توسط وزارت خارجه آمریکا
نکته بسیار تاملبرانگیز در سفر اخیر این است که بیانیه کوتاه وزارت خارجه آمریکا پیش از ورود هیئت به ترکمنستان، تنها به نام «سرجیو گور» اشاره کرد و هیچ نامی از «دانیل دریسکول»، وزیر ارتش آمریکا، در این هیئت برده نشد. این پنهانکاری دیپلماتیک نشان میدهد واشنگتن تمایلی نداشته حساسیتهای منطقهای، بهویژه حساسیت ایران و روسیه را برانگیزد.
با این حال، رسانههای دولتی ترکمنستان که به شدت تحت کنترل حکومت هستند، با اشتیاق حضور دریسکول را برجسته کردند. آنها گزارش دادند که رئیسجمهور «سردار بردیمحمداف» با «وزیر ارتش آمریکا دانیل دریسکول و همچنین سرجیو گور» دیدار کرده است. یک گزارش جداگانه نیز خاطرنشان کرد که «دریسکول جلسات محتوایی و اساسی با رهبری وزارت دفاع ترکمنستان داشته است.»
انفعال مسکو و جولان سنتکام در مرزهای شمالی
فرماندهان سنتکام پس از ژنرال فرانکس نیز به بازدیدهای خود از ترکمنستان ادامه دادند؛ جان ابیزید، ویلیام فالون، دیوید پترائوس، جیمز متیس و مایکل کوریلا همگی سفرهای رسمی به این کشور داشتهاند. در مقام مقایسه، بازدیدهای مقامات ارشد نظامی روسیه بسیار کمتر بوده است.
کرملین تنها در ژوئن 2016 و پس از وخامت اوضاع در مرزهای شمالی افغانستان، دولت ترکمنستان را مجبور کرد تا پذیرای «سرگئی شویگو»، وزیر دفاع روسیه باشد. این اولین سفر یک وزیر دفاع روسیه از زمان استقلال ترکمنستان در سال 1991 بود.
در حالی که مقامات ترکمنستان همواره ادعاهای مربوط به درخواست تجهیزات نظامی از آمریکا (مانند ادعای ژنرال لوید آستین در سال 2015) را رد کردهاند، شواهد نشان میدهد که در پشت پرده سیاست «بیطرفی»، همکاریهای امنیتی و نظامی میان عشقآباد و واشنگتن، به ویژه در حوزههای مرزی و نظارتی، همچنان پایدار و برای هر دو طرف حائز اهمیت است. این روابط پنهان، با توجه به مرز طولانی با ایران و تغییرات ژئوپلیتیک اخیر، نیازمند رصد دقیق و هوشیاری دستگاههای امنیتی است.
انتهای پیام/