تپه حصار؛ سند زنده هفتهزار سال تمدن در فلات ایران
به گزارش خبرگزاری تسنیم از دامغان،تپه حصار دامغان در فاصلهای کوتاه از جنوبشرقی شهر دامغان در استان سمنان، یکی از کهنترین و شاخصترین محوطههای باستانشناسی فلات مرکزی ایران بهشمار میرود؛ سایتی با پیشینهای بیش از هفت هزار سال که توالی کمنظیری از استقرارهای انسانی از هزاره پنجم تا هزاره دوم پیش از میلاد را در خود جای داده است. این محوطه که با نام تپه حصار دامغان شناخته میشود، بهواسطه ساختار لایهلایه و یافتههای متنوع فرهنگی، به یکی از مراجع اصلی مطالعات پیشازتاریخ ایران تبدیل شده و جایگاهی تعیینکننده در بازخوانی روند شکلگیری تمدن در شمال و مرکز کشور دارد.
از کاوشهای علمی تا کشف لایههای پیدرپی فرهنگ
نخستین کاوشهای علمی در این محوطه در دهه 1310 خورشیدی توسط اریخ اشمیت انجام شد؛ پژوهشهایی که برای نخستینبار ابعاد واقعی اهمیت این تپه را آشکار کرد و سه دوره فرهنگی متمایز را در آن شناسایی کرد. نتایج این کاوشها نشان داد تپه حصار نهتنها محل سکونت مستمر جوامع باستانی بوده، بلکه یکی از کانونهای مهم تحول در عرصههایی چون سفالگری، فلزکاری و سازمان اجتماعی در عصر نوسنگی و مفرغ بهشمار میرفته است.
بررسیهای بعدی باستانشناسان ایرانی و خارجی نیز تداوم زیست در این منطقه را تأیید کرده و کشف سفالهای خاکستری صیقلی، اشیای برنزی و شواهدی از فعالیتهای صنعتی اولیه، نقش تپه حصار را در روند تکامل فناوریهای پیشتاریخی برجسته ساخته است. این دادهها، تپه حصار را به یکی از شاخصترین پایگاههای مطالعاتی برای فهم گذار از جوامع روستایی به ساختارهای پیچیدهتر اجتماعی در فلات ایران بدل کرده اس
پیوندهای فرامنطقهای؛ تپه حصار در شبکه تبادلات باستان شناسی
یافتههای باستانشناسی همچنین از پیوندهای فرهنگی این محوطه با مناطق پیرامونی حکایت دارد؛ بهگونهای که برخی اشیای کشفشده، نشانههایی از تبادل فرهنگی و تجاری با نواحی شمال فلات ایران و حتی حوزههای فراتر همچون آسیای میانه را نشان میدهد. از این منظر، تپه حصار را میتوان حلقهای ارتباطی در شبکه تعاملات فرهنگی ایران باستان دانست که در شکلگیری هویت تمدنی منطقه نقشآفرین بوده است.
در سالهای اخیر، موضوع تعیین حریم، مرزبندی و صیانت از این محوطه تاریخی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته و برنامههایی برای ساماندهی عرصه و حریم آن در دستور کار قرار گرفته است. این اقدامات با هدف جلوگیری از تعرضهای احتمالی، مدیریت توسعه پیرامونی و فراهمسازی بسترهای لازم برای معرفی ملی و بینالمللی اثر دنبال میشود؛ روندی که میتواند زمینه ارتقای جایگاه این سایت در فهرستهای معتبر میراثی را نیز فراهم کند.
با این حال، تپه حصار همچنان با چالشهایی نظیر فشارهای توسعهای و پروژههای عمرانی در محدوده پیرامونی مواجه است؛ مسائلی که ضرورت مدیریت یکپارچه، هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و تقویت نظارتهای تخصصی را دوچندان میکند. اهمیت این محوطه صرفاً به گذشته تاریخی آن محدود نمیشود، بلکه ظرفیتهای پژوهشی، آموزشی و گردشگری آن میتواند به موتور محرک توسعه فرهنگی و اقتصادی منطقه دامغان و استان سمنان نیز تبدیل شود.
سیدرضا صالحیامیری درجریان سفری دو روزه به استان سمنان از تپه حصار دامغان بازدید کرد، وی این محوطه تاریخی را از برجستهترین کانونهای باستانشناسی کشور برشمرد و بر ضرورت صیانت علمی و هدفمند از آن تأکید کرد.
وزیر میراث فرهنگی ، با اشاره به پیشینه چند هزار ساله این اثر تاریخی اظهار داشت: تپه حصار با قدمتی بیش از هفت هزار سال، مجموعهای کمنظیر از لایههای تمدنی ایران را در خود جای داده و بهدرستی میتوان آن را لایه متراکم هویت تاریخی کشور دانست.
صالحیامیری تصریح کرد: هر یک از لایههای کشفشده در این محوطه میتواند بخشی از تاریخ ناگفته ایران را روشن کند و افقهای تازهای پیشروی پژوهشگران بگشاید، از این رو صیانت نظاممند و مبتنی بر دانش روز از این گنجینه ضرورت دارد.
وی با بیان اینکه تپه حصار از شاخصترین سایتهای باستانشناسی ایران محسوب میشود، افزود: حفاظت مؤثر از این مجموعه نیازمند برنامهریزی دقیق، آیندهنگرانه و مبتنی بر استانداردهای علمی است تا امکان بهرهبرداری پژوهشی و فرهنگی از آن برای نسلهای آینده فراهم شود.
وزیر میراث فرهنگی خاطرنشان کرد: مدیریت یکپارچه حریم اثر باید در اولویت قرار گیرد و ساماندهی وضعیت پیرامونی این محوطه تاریخی با رویکرد کارشناسی و با همکاری دستگاههای ذیربط دنبال شود.
وی تأکید کرد: همافزایی میان نهادهای اجرایی، فرهنگی و خدماتی استان سمنان نقش تعیینکنندهای در ارتقای سطح حفاظت و معرفی این محوطه ارزشمند دارد و بدون تعامل مؤثر میان دستگاهها، صیانت پایدار از آن محقق نخواهد شد.
صالحیامیری یادآورشد: ظرفیت تمدنی و تاریخی تپه حصار دامغان فراتر از مرزهای ملی است و این اثر میتواند بهعنوان نمادی از پیشینه کهن ایران به جامعه جهانی معرفی شود.
وی اظهار کرد: معرفی علمی، هدفمند و مستند این محوطه تاریخی، زمینه ارتقای جایگاه استان سمنان در حوزه گردشگری فرهنگی و باستانشناسی را نیز فراهم خواهد کرد و میتواند به توسعه پایدار منطقه کمک کند.
از همین رو،تپه حصار دامغان را میتوان یکی از مهمترین کانونهای تکوین زیست شهری و تحولات فرهنگی در فلات مرکزی ایران دانست؛ محوطهای که با قدمتی بیش از هفت هزار سال، تصویری پیوسته از روند شکلگیری، رشد و دگرگونی جوامع انسانی از هزاره پنجم تا هزاره دوم پیش از میلاد ارائه میدهد. همین تداوم تاریخی سبب شده است که تپه حصار در ادبیات باستانشناسی ایران جایگاهی مرجع پیدا کند و بسیاری از تحلیلهای مرتبط با تحولات شمال و مرکز کشور بر دادههای این سایت استوار باشد.
کاوشهای علمی دهه 1310 خورشیدی به سرپرستی اریخ اشمیت نقطه عطفی در شناخت این محوطه بهشمار میرود؛ پژوهشهایی که با شناسایی سه دوره فرهنگی متمایز، اهمیت تپه حصار را در سطح مطالعات بینالمللی تثبیت کرد. نتایج این حفاریها نشان داد که این محوطه صرفاً یک سکونتگاه ساده نبوده، بلکه بستری فعال برای تحول در معماری، فناوری تولید سفال و فلزکاری بهشمار میرفته و درک آن برای بازسازی تاریخ فناوری و سازمان اجتماعی ایران باستان نقشی اساسی دارد.
بررسی یافتهها، از سفالهای خاکستری صیقلی تا اشیای برنزی و شواهد فعالیتهای صنعتی، حاکی از آن است که تپه حصار در مقاطعی به یکی از مراکز مهم نوآوری و تولید در منطقه تبدیل شده بود. برخی پژوهشهای تطبیقی نیز بر پیوندهای فرهنگی این محوطه با نواحی پیرامونی از جمله آسیای میانه تأکید دارند؛ موضوعی که نشان میدهد این سایت در شبکهای گسترده از تعاملات فرهنگی و اقتصادی ایفای نقش میکرده است.
چالشهای حفاظتی؛ از توسعه عمرانی تا ضرورت تعیین حریم
با این حال، اهمیت تمدنی تپه حصار همواره با چالشهای حفاظتی همراه بوده است. عبور خط راهآهن از مجاورت این محوطه و نگرانیها درباره ارتعاشات و مداخلات عمرانی، طی سالهای گذشته به یکی از محورهای اصلی مطالبهگری کارشناسان میراث فرهنگی تبدیل شد. این تجربه بار دیگر ضرورت توازن میان توسعه زیرساختی و صیانت از میراث تاریخی را برجسته کرده است.
در واکنش به این دغدغهها، اقداماتی برای تعیین عرصه و حریم و ساماندهی وضعیت پیرامونی در دستور کار قرار گرفته است؛ با این حال، تحلیل شرایط نشان میدهد که حفاظت پایدار از چنین محوطهای تنها با رویکرد مقطعی محقق نمیشود، بلکه نیازمند مدیریت یکپارچه، هماهنگی نهادی و سیاستگذاری بلندمدت است. نبود انسجام در تصمیمگیری میتواند آسیبهای جبرانناپذیری بر لایههای باستانی وارد کند.
مدیریت یکپارچه؛ پیششرط صیانت پایدار از میراث ملی
از نگاه توسعهای نیز تپه حصار ظرفیتهای مغفول قابل توجهی دارد. ایجاد سایتموزه، تقویت زیرساختهای بازدید و معرفی علمی منسجم میتواند این محوطه را به یکی از قطبهای گردشگری تاریخی در استان سمنان تبدیل کند؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی صحیح، همزمان با صیانت علمی، به رونق اقتصادی منطقه نیز کمک خواهد کرد.
بازتاب گسترده موضوع تپه حصار در رسانهها و شبکههای اجتماعی نیز نشان میدهد حساسیت عمومی نسبت به حفاظت از میراث تاریخی افزایش یافته است. این مطالبه اجتماعی میتواند به عاملی بازدارنده در برابر تصمیمات غیرکارشناسی تبدیل شود و مسیر اجرای سیاستهای حفاظتی را تسریع کند. تجربه دیگر محوطههای تاریخی کشور نیز گواه آن است که مشارکت افکار عمومی، مکمل اقدامات تخصصی است.
در جمعبندی میتوان گفت تپه حصار دامغان صرفاً یک محوطه باستانشناسی نیست، بلکه بخشی از سرمایه راهبردی هویت ملی ایران محسوب میشود. صیانت از این گنجینه هفتهزارساله مستلزم عزم ملی، مدیریت یکپارچه حریم و بهرهگیری از ظرفیتهای علمی و گردشگری آن است؛ رویکردی که در صورت تحقق، میتواند تپه حصار را از یک دغدغه حفاظتی به یک فرصت توسعه فرهنگی پایدار تبدیل کند.
گزارش از علیرضا رحیمیان
انتهای پیام