خبرگزاری تسنیم- جنگی که ایران در آن قرار دارد، صرفاً به میدان نظامی محدود نمیشود. واقعیت آن است که کشور طی دهههای گذشته درگیر یک جنگ ترکیبی تمام عیار بوده؛ نبردی که همزمان در عرصههای اقتصادی، رسانهای، فرهنگی، امنیتی و سیاسی جریان داشته و دارد. در چنین شرایطی، پیروزی نظامی زمانی معنا و اثر راهبردی پیدا میکند که در سایر میدانها، بهویژه در حوزه اقتصاد، به تغییر موازنه قدرت منجر شود.
از همین منظر هرگونه طرح برای پایان دادن به تقابل ایران با آمریکا و رژیم صهیونسیتی، تنها زمانی میتواند پایدار و معنادار باشد که فراتر از توقف درگیری، به طراحی نظم مالیِ پساجنگ نیز بپردازد.
مسئله صرفاً پایان جنگ نیست؛ پرسش اصلی این است که ایران و منطقه پس از آن، در چه چارچوب مالی به مسیر خود ادامه خواهند داد: تداوم وابستگی به مدار دلاری یا حرکت به سمت یک ساختار جدید، مقاوم و منطقهمحور.
در این چارچوب، مفهوم «پتروریال» اهمیت پیدا میکند. پتروریال بهعنوان یک سازوکار پولی و مالی مبتنی بر پشتوانه انرژی تعریف میشود که اتکای آن بر داراییهای راهبردی، بهویژه نفت و گاز است.
چنین سازوکاری این ظرفیت را دارد که در حوزههایی چون تجارت، تسویه، سرمایهگذاری، قراردادهای انرژی و ترتیبات اقتصادی منطقهای به کار گرفته شود. در این نگاه انرژی دیگر صرفاً یک منبع درآمدی نیست، بلکه به ابزاری برای شکلدهی به قدرت مالی و اقتصادی منطقه تبدیل میشود.
انتخاب عنوان «پتروریال» نیز از همین منظر قابل توجه است؛ چراکه واژه «ریال» علاوه بر ایران، در ساختار پولی کشورهایی مانند عربستان سعودی، عمان، یمن و قطر نیز وجود دارد. این اشتراک هرچند به معنای وحدت پولی نیست، اما میتواند بهعنوان یک ظرفیت مفهومی، زمینهساز پذیرش منطقهای این ایده باشد.
در ادامه شروطی که برای خروج از جنگ مطرح میشوند، باید دقیقاً ناظر بر همین سطح از تحول باشند. اگر در هر توافق احتمالی، ساختار مالی بهطور کامل از دلار فاصله بگیرد، استفاده از آن در مبادلات حذف شود، پرداختها با ارزهای ملی یا ابزارهای غیردلاری انجام گیرد، یک واحد تسویه مشترک تعریف شود و امکان ایجاد سازوکارهای مالی مبتنی بر انرژی در متن توافق پیشبینی شود، آنگاه میتوان از یک تغییر راهبردی واقعی سخن گفت.
چنین رویکردی عملاً به معنای تغییر زبان مالی منطقه و بازتعریف بستر اقتصادی پساجنگ خواهد بود.
واقعیت این است که اقتصاد انرژی منطقه، با وجود ظرفیتهای عظیم، همچنان در مدار دلار تعریف شده است. منابعی چون نفت و گاز در اختیار کشورهای منطقه قرار دارند، اما سازوکارهای تسویه، ارزشگذاری، شبکههای مبادله، بیمه، حملونقل و قراردادهای کلان، عمدتاً خارج از منطقه طراحی میشوند. همین وابستگی باعث شده است که با هر بحران، تحریم یا درگیری، فشارها در زنجیره تجارت، خدمات مالی، کشتیرانی و مبادلات بانکی بهسرعت نمایان شود.
برای عبور از این چرخه تکرار شونده، طراحی یک ساختار جایگزین در این لایه حیاتی ضروری است. در این نقط، پتروریال میتواند از یک ایده نظری به یک فرصت عملی تبدیل شود. اگر در چارچوب توافقات احتمالی، تمامی پرداختها، عوارض، بیمه، حملونقل و قراردادهای انرژی بر مبنای سازوکارهای غیردلاری تعریف شوند، آن توافق صرفاً یک سند سیاسی نخواهد بود، بلکه به یک سند اقتصادی-راهبردی تبدیل میشود که مسیر آینده منطقه را بازتعریف میکند.
جمع بندی روشن است: اگر پایان جنگ تنها به توقف درگیری محدود شود، بازگشت به چرخه فشار اجتنابناپذیر خواهد بود. اما اگر این پایان با فاصلهگیری از نظم مالی پیشین همراه شود، میتوان به شکلگیری افقی تازه برای ایران و منطقه امیدوار بود. در چنین شرایطی، پتروریال دیگر صرفاً یک ایده اقتصادی نیست، بلکه میتواند به یکی از مهمترین فرصتهای تاریخی تبدیل شود که در دل این بحران شکل گرفته است.
محمد ترکمانه، کارشناس حوزه سیاستگذاری و امنیت ملی
انتهای پیام/