به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، استاد احمد فرحانی، پژوهشگر الهیات و اندیشه امام خمینی(ره)، در مصاحبه با خبرگزاری تسنیم با تشریح ابعاد مختلف مفهوم «فتح» در قرآن و سنت اسلامی، کوشید تا خواننده را از سطح برداشتهای رایج نظامی و سیاسی، به لایههای عمیقتر انسانی و عرفانی این واژه رهنمون کند.
وی در ابتدای این مصاحبه با اشاره به اینکه «فتح» در ادبیات دینی صرفاً یک اصطلاح نظامی نیست، گفت: «وقتی در قرآن از فتح سخن میگوییم، فقط منظورمان پیروزی در میدان جنگ نیست. "فتح" یک اصطلاح انسانی، وجودی و قرآنی است که از درون انسان شروع میشود و تا سطح جامعه و تاریخ امتداد پیدا میکند. اگر این عمق را نبینیم، فتح را با صرفاً غلبه نظامی اشتباه میگیریم.»
فرحانی در ادامه با تفکیک میان دو نوع فتح، توضیح داد: «در ادبیات امام خمینی(ره) میتوان از دو نوع فتح سخن گفت؛ فتح غریب و فتح مبین. فتح غریب همان چیزی است که عموم مردم از پیروزی میفهمند؛ فتحی که با ابزار، اسلحه، برنامهریزی نظامی و پیروزی در یک جنگ یا فتح یک قلعه محقق میشود. این فتح غریب است؛ یعنی فتحی که برای چشم ظاهرآبین عجیب و خیرهکننده است، اما همه حقیقت فتح در آن خلاصه نمیشود.»
فرحانی خاطرنشان کرد: «در مقابل، فتح مبین، فتحی است که پشت صحنه این ظواهر رخ میدهد؛ فتحی که در آن انسان از منِ خود عبور میکند، حجابهای نفس کنار میرود و یک تحول وجودی و توحیدی اتفاق میافتد. فتح مبین یعنی روشن شدن راه به سوی خدا؛ یعنی پیروزی بر نفس و نه فقط بر دشمن بیرونی.»
به گفته این مدرس الهیات، اگر جنگ خندق و خیبر در تاریخ اسلام فقط با فتح خندق و گشودن درقلعه خیبر سنجیده شود، «ما فقط فتح غریب را دیدهایم»، اما «وقتی به روحی که در علیبنابیطالب(ع) و یاران پیامبر(ص) در آن صحنهها تجلی یافت نگاه کنیم، آنجاست که با فتح مبین روبهرو میشویم».
استاد فرحانی با اشاره به روایتی از جنگ خندق، این مثال را بیشتر توضیح داد: «در نقلها داریم که امیرالمؤمنین(ع) در آن صحنه حساس سهبار از پیامبر(ص) اجازه خواست و هر بار با تأمل و هدایت پیامبر همراه شد تا آن ضربت تاریخی را وارد کند. ظاهر ماجرا یک حرکت رزمی است، اما در باطن، مسئله چیز دیگری است.»
وی افزود: «برخی خیال میکنند ضربت علی(ع) در آن میدان، فقط برای غلبه بر یک دشمن نظامی بود، در حالی که امام خمینی(ره) میفرمایند غضب علی غضب خداست؛ یعنی علی(ع) در آن لحظه از سطح خشم شخصی عبور کرده و در افق توحیدی میایستد. این ضربت، ضربتی برای توحید ذاتی است، نه فقط توحید صفاتی. به تعبیر دیگر، آنجا فتح مبین رخ میدهد؛ فتحی که در آن، من علیدر اومحو میشود.»
فرحانی تصریح کرد: «اگر این وجه توحیدی را نبینیم، جنگ خندق و خیبر را پایین میآوریم تا سطح یک نبرد قبیلهای. اما وقتی پیامبر(ص) درباره ضربت علی(ع) میفرمایند: "ضربة علی یوم الخندق أفضل من عبادة الثقلین"، یعنی همین؛ یعنی فتح، از سطح غلبه نظامی به سطح فتح وجودی و الهی ارتقا پیدا کرده است.»
بخش مهمی از این مصاحبه به تبیین تقسیم سهگانه جهاد اختصاص داشت. استاد فرحانی با اشاره به اینکه در سخنان امام خمینی(ره) و میراث عرفانی شیعه، جهاد صرفاً به نبرد نظامی محدود نمیشود، گفت: «معمولاً وقتی واژه جهاد را میشنویم، سریع به جنگ مسلحانه فکر میکنیم. این همان جهاد اصغر است. اما در کنار آن، جهاد اکبر و جهاد کبیر قرار دارند که بدون آنها، اصلاً جهاد اصغر معنا و جهت پیدا نمیکند.»
فرحانی درباره جهاد اکبر توضیح داد: «جهاد اکبر همان مبارزه انسان با نفس فردی خودش است؛ همان جنگی که در روایت معروف بعد از بازگشت از جنگ، پیامبر(ص) فرمودند: "رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الاکبر". یعنی بازگشت از جهاد کوچکی که بیرون از ما جریان داشت، به جنگی بزرگتر که در درون ماست؛ جنگ با شهوت، غضب، خودخواهی، منیت، ریا و همه حجابهایی که میان انسان و خدا فاصله میاندازند.»
فرحانی در ادامه از جهاد کبیر بهعنوان «مفهومی کمتر شنیدهشده» یاد کرد و گفت: «جهاد کبیر، مبارزه با منِ اجتماعی است؛ با آن ساختارها، فرهنگها و ذهنیتهای جمعی که یک جامعه را از مسیر توحید منحرف میکند. در جهاد کبیر، انسان فقط برای نجات خودش نمیجنگد؛ او میخواهد جامعه را از اسارت در دست طاغوتهای فکری، رسانهای و سیاسی آزاد کند. این همان سطحی است که انقلاب اسلامی و اندیشه امام خمینی(ره) بهدنبال آن بود.»
این پژوهشگر اندیشه امام خمینی(ره) در بخش دیگری از مصاحبه ، به کاربرد اصطلاح «فتح الفتوح» در فضای انقلاب و دفاع مقدس پرداخت و گفت: «وقتی از فتح الفتوح سخن میگوییم، معمولاً ذهنها به فتح یک شهر مهم یا پیروزی در یک عملیات بزرگ میرود. اما امام خمینی(ره) به ما آموختند که فتح الفتوح چیز دیگری است؛ فتح الفتوح آنجاست که یک محیط و یک تاریخ ساخته میشود که در آن، تربیت انسان موحد و عارف، سرعت و عمق بیسابقهای پیدا میکند.»
فرحانی تصریح کرد: «جبهههای جنگ تحمیلی دقیقاً همین کار را کردند. به تعبیر امام، جبههها دانشگاه انسانسازی بودند. یعنی چه؟ یعنی فضایی شکل گرفته بود که در آن، جوانی که شاید در شرایط عادی باید سالها و دههها ریاضت میکشید تا به یک سطحی از سلوک برسد، در چند ماه حضور در جبهه به آن اوج معنوی میرسید. این همان است که در ادبیات دینی، ره صد ساله را یکشب رفتن یا در شش ماه رفتن میگویند.»
فرحانی با اشاره به خاطرات رزمندگان و شهدا، این نکته را عینیتر بیان کرد: «اگر به وصیتنامهها و خاطرات رزمندگان نگاه کنید، میبینید در سنین نوجوانی و جوانی، حرفهایی از توحید، معرفت نفس و عشق به خدا میزنند که شاید در متون عرفانی کلاسیک هم به این صراحت نیامده باشد. این تصادفی نیست؛ این محصول یک محیط است. محیطی که در آن، جهاد اصغر، جهاد اکبر و جهاد کبیر بههم گره خورده بود. این، همان فتح الفتوح انقلاب اسلامی است.»
استاد احمد فرحانی در ادامه مصاحبه، با اشاره به پدیدهای مانند راهپیمایی اربعین، آن را ادامه همان منطق فتح دانست و اظهار داشت: «وقتی میلیونها انسان با پای پیاده، از ملیتها و زبانهای مختلف، با یک شعار و یک محبت حرکت میکنند، فقط یک تجمع بزرگ انسانی رخ نداده است؛ یک فتح در سطح قلوب در جریان است. به همین دلیل است که اربعین را هم میتوان نمونهای از فتح الفتوح دانست؛ فتحی که در آن، دلها از قید مرزهای تنگ ملی و نژادی آزاد میشود و در افق امت واحده قرار میگیرد.»
وی تأکید کرد: «اگر نگاه امام خمینی(ره) به کربلا و عاشورا را بشناسیم، متوجه میشویم که ایشان عاشورا را صرفاً یک واقعه تاریخی نمیدیدند، بلکه آن را الگوی دائمی جهاد و فتح در هر زمان میدانستند. همانطور که در دفاع مقدس، فرهنگ عاشورا به فتحی بیسابقه در تاریخ معاصر منجر شد، امروز هم اربعین میتواند بستری برای تربیت نسل جدیدی از مجاهدان در عرصههای فکری، فرهنگی و اجتماعی باشد.»
این پژوهشگر الهیات در جمعبندی سخنان خود، بر ضرورت «ترجمه مفهوم فتح» به زبان زندگی روزمره نسل جوان تأکید کرد و گفت: «اگر فتح را فقط در قالب یک واژه تاریخی یا نظامی تعریف کنیم، آن را در موزه نگه داشتهایم. وظیفه ما این است که فتح را از سطح خاطرات و مناسک، به سطح سبک زندگی بیاوریم. یعنی جوان امروز بداند که فتح برای او یعنی چه.»
فرحانی بیان کرد: «برای یک دانشجو، فتح یعنی پیروزی بر تنبلی و جهتدادن علم در مسیر خدمت به خلق خدا. برای یک فعال رسانهای، فتح یعنی مقاومت در برابر دروغ، تحقیر و ابتذال. برای یک کارمند، فتح یعنی امانتداری و عدالت در کار. اینها همه مصادیق همان جهاد اکبر و کبیر در زمان ماست. اگر این فهم شکل بگیرد، آنوقت میتوانیم بگوییم که پیام امام خمینی(ره) درباره فتح و جهاد، از نسل انقلاب عبور کرده و به نسلهای بعدی رسیده است.»
فرحانی در پایان گفت: «فتح از نگاه امام، مسیری است از "من" به "او"؛ از خودخواهی به توحید، از جامعه طاغوتزده به جامعهای که خدا در آن محور است. هر جا این حرکت در حال وقوع است، آنجا فتح جاری است؛ چه در میدان جنگ، چه در کلاس درس، چه در رسانه و چه در راهپیمایی اربعین.
انتهای پیام/