دکتر محمد پزشگی، عضو هیأت علمی گروه فلسفه سیاسی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، به بررسی نوآوریهای شهید آیتالله خامنهای در اندیشه سیاسی پرداخت و گفت: اولین نوآوری نظریه کارکردی ولایتفقیه و نظام جمهوری اسلامی است. ایشان در تبیین نظریه ولایتفقیه، ضمن وفاداری به مبانی امامخمینی(ره)، بر جنبههای کارکردی و عملیاتی آن تأکید ویژهای دارند. نوآوری ایشان در این زمینه بیشتر به بسط و تعمیق ابعاد کاربردی فقه سیاسی برای اداره جامعه برمیگردد.
وی با بیان عناوین مورد توجه در محور ولایتفقیه در اندیشه رهبر شهید افزود: ولایتفقیه در اندیشه ایشان بهمثابه «فقه نظام» است. در این چارچوب، ولایتفقیه نقش ناظم و هماهنگکننده را ایفا میکند که اجرای صحیح و جامع سایر اجزای نظام را تضمین مینماید. همچنین بر مشروعیت مردمی در کنار مشروعیت الهی تأکید دارد. این دیدگاه، توازن میان مبانی نظری (الهی) و اقتضائات عملی (مردمی) برقرار میکند و از فهم سکولار مردمسالاری یا تقابل آن با ولایتفقیه جلوگیری میکند. از منظر شهید آیتالله خامنهای، ولایتفقیه بهمثابه «مدیریت راهبردی» است که شامل دوراندیشی، تشخیص اولویتها، ترسیم افقهای بلندمدت و مدیریت بحرانها است.
این استاد دانشگاه با اشاره به درباره مفهوم «نظام جمهوری اسلامی» در اندیشه آیتالله العظمی سید علی خامنهای اظهار کرد: نظام جمهوری اسلامی در نظر ایشان، تجسم عملی نظریه ولایتفقیه در چارچوب یک ساختار حکومتی است. شهید آیتالله خامنهای در تبیین این نظام، بر پیوند ناگسستنی جمهوریت و اسلامیت تأکید دارد و معتقد است جمهوری اسلامی، نظامی است که بر پایه تلفیق «جمهوریت» (حاکمیت مردم) و «اسلامیت» (حاکمیت ارزشها و قوانین اسلامی) بنا شده است و این دو رکن را نهتنها قابلجمع، بلکه مکمل یکدیگر میداند.
وی یکی از محورهای کلیدی در اندیشه شهید آیتالله خامنهای، هدفگذاری برای ایجاد «تمدن نوین اسلامی» دانست و ادامه داد: نظام جمهوری اسلامی از نظر ایشان طرحی برای بازسازی و ارتقای تمدن اسلامی در جهان معاصر است. این تمدن بر پایههایی چون توحید، عدالت، استقلال، عزت، علم و معنویت بنا شده و هدف آن، ارائه الگویی مترقی و کارآمد به بشریت است.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، نظامسازی عملی و پویا را از خصوصیات ساختار جمهوری اسلامی دانست و افزود: جمهوری اسلامی نه یک ساختار ایستا، بلکه یک فرآیند مستمر برای انطباق با نیازهای جدید جامعه و جهان، با حفظ اصول بنیادین است و در مجموع، نوآوریهای آیتالله خامنهای در این حوزه، عمدتاً بر کاربردیسازی، جامعنگری، و هدفگذاری بلندمدت (تمدنسازی) متمرکز است.
وی یکی از نوآوریهای ارزشمند رهبر شهید را ترکیب مردمسالاری و دیانت در قالب «مردمسالاری دینی» دانست و گفت: مردمسالاری دینی، مدلی از حکومتداری است که تلاش میکند تا ضمن حفظ ارزشها و مبانی بنیادین دین اسلام، اراده و مشارکت مردم را در فرآیندهای سیاسی و اجتماعی دخیل سازد. این مفهوم، پاسخی به چالش چگونگی پیوند میان حاکمیت الهی و حاکمیت مردمی است.
دکتر پزشگی با شرح مبانی مردمسالاری در این گفتمان ادامه داد: در دین اسلام، انسان دارای کرامت ذاتی و اختیار است. مردمسالاری دینی این کرامت را به رسمیت میشناسد و بر این باور است که مردم باید در تعیین سرنوشت خود نقش فعال داشته باشند. این نقش از طریق سازوکارهایی چون انتخابات آزاد، آزادی بیان، و حق نقد حاکمان فراهم میشود. همچنین این دیدگاه بر لزوم مشورت با مردم و جلب رضایت عمومی در تصمیمگیریهای کلان تأکید میکند. این رضایت، لزوماً بهمعنای اجماع مطلق نیست؛ بلکه بهمعنای وجود سازوکارهایی برای شنیدن صدای مردم و لحاظ کردن نظرات آنها است.
وی پاسخگویی حاکمان را از ویژگی دیگر مردمسالاری دینی برشمرد و افزود: در مردمسالاری دینی، حاکمان نهتنها در برابر خداوند، بلکه در برابر مردم نیز پاسخگو هستند. این پاسخگویی از طریق نظارت عمومی، شفافیت در عملکرد، و امکان پیگرد قانونی در صورت تخلف تحقق مییابد. همچنین حاکمیت بر اساس ارزشهای الهی محقق میشود. هسته اصلی دیانت در این مدل، باور به حاکمیت خداوند و پایبندی به ارزشها، اخلاق و قوانین الهی است و نقش ولی فقیه بهعنوان ناظر عالی، تعیینکننده خطوط کلی نظام، و تضمینکننده اسلامی ماندن فرآیندها تعریف شده است.
این استاد دانشگاه هدف اصلی مردمسالاری را سعادت دنیا و آخرت با فراهم ساختن بستر رشد معنوی، اخلاقی و سیاسی و اقتصادی جامعه دانست و گفت: مردمسالاری، ابزاری برای پیادهسازی ارزشهای دینی در جامعه است. بهجای اینکه دین بهصورت تحمیلی بر مردم اجرا شود، از طریق مشارکت و انتخاب خود مردم، ارزشهای دینی در تار و پود جامعه تنیده میشود و اسلامیت، به مردمسالاری جهت و معنا میبخشد. هر فرد در کنار برخورداری از حقوق، وظایفی نیز در قبال جامعه و خداوند دارد.
وی نوآوری دیگر در اندیشه شهید آیتالله خامنهای را تعریف «تمدن نوین اسلامی» برشمرد و افزود: ایشان سیاست را بخشی از فرایند شکوهمند تمدنی میبینند، نه صرفاً رقابت قدرت. این نگاه، افقی بلندمدت و استراتژیک را مد نظر دارد. نگاه تمدنی ایشان بر پایه دو محور اصلی استوار است؛ اسلام بهمثابه یک تمدن پویا و اصیل، و تلاش برای بازسازی و احیای این تمدن در جهان معاصر در تقابل با تمدنهای رقیب، بهویژه تمدن غربی. ایشان اسلام را نه صرفاً یک دین عبادی یا مجموعهای از احکام فردی، بلکه یک «مکتب» و «تمدن» جامع میدانند که برای تمام شئون زندگی انسان، از فردی تا اجتماعی برنامه دارد و اسلام، ظرفیت بالایی برای پاسخگویی به نیازهای اساسی بشریت دارد و میتواند الگویی کارآمد برای اداره جوامع ارائه دهد. این الگو، ضمن حفظ اصالت خود، قابلیت انطباق با اقتضائات زمان و مکان را نیز داراست.
دکتر پزشگی ادامه داد: رهبر شهید معتقدند که غرب، توانایی ارائه راه حل پایدار و انسانی به مشکلات جهان را ندارد و الگوی لیبرال دموکراسی غربی، با وجود ادعاهای خود، در عمل ناکارآمد و حتی مخرب است. همچنین هدف اصلی جمهوری اسلامی از منظر ایشان، صرفاً تشکیل یک دولت یا نظام سیاسی نیست، بلکه «ایجاد تمدن نوین اسلامی» است. این تمدن، قرار است الگویی متفاوت و برتر از تمدن غرب ارائه دهد که در آن، معنویت، عدالت، کرامت انسانی، و استقلال، جایگزین مادیگرایی، ظلم، و سلطهگری شود.
وی سیاست جهانی رهبر شهید را در پرتو نگاه تمدنی ایشان، تقابل با نظام سلطه دانست و ابراز کرد: این تقابل، نه بر اساس دشمنی صرف، بلکه بر مبنای نفی سلطهگری، استکبار، و تلاش برای استقلال ملتها و شکلگیری نظم نوین جهانی عادلانه است. سیاست جهانی از دیدگاه ایشان، باید در خدمت حمایت از ملتهای تحت ستم، جنبشهای مقاومت. این رویکرد، ایران را در صف اول مبارزه با ظلم جهانی قرار میدهد. در مقابل گفتمان لیبرالیسم غربی شهید آیتالله خامنهای بر ترویج «گفتمان مقاومت» در سطح جهانی اصرار دارند؛ مقاومتی که مبتنی بر هویت اسلامی، عزت ملی، و عدالت است.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اضافهکرد: شهید آیت الله خامنه ای، نظم کنونی جهانی را در حال فروپاشی میدانست از این که دوران افول قدرتهای غربی و ظهور تمدنهای جدید، از جمله تمدن اسلامی فرا رسیده است. در یککلام، نگاه تمدنی آیتالله خامنهای، یک پروژه بلندمدت و فراگیر برای احیای نقش تاریخی و تمدنی اسلام در جهان، از طریق تقویت جمهوری اسلامی ایران بهعنوان الگوی مقاومت، عدالت، و پیشرفت، و مقابله با نظم سلطهگرای جهانی است.
خبرنگار: زهرا شعبانزاده
انتهای پیام/