به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، منطقه قفقاز جنوبی این روزها شاهد تحرکات مشکوک و مداخلهجویانه آمریکا تحت پوشش طرحهای ترانزیتی و اقتصادی است. ابتکار ادعایی واشنگتن با عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) که با هدف ادعایی شکستن بنبستهای حملونقل در منطقه مطرح شده، در ظاهر وعده فرصتهای ژئواکونومیک جدیدی را میدهد، اما در باطن پروژهای در راستای تکمیل پازل نفوذ آمریکا و ناتو در مجاورت مرزهای ایران است.
«توماس دی وال»، پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی اروپا، گزارشی از ابعاد پنهان و موانع جدی این پروژه آمریکایی منتشر کرده که نشان میدهد این طرح بیش از آنکه یک نقطه عطف اقتصادی باشد، در کانون سوالات و بحرانهای ژئوپلیتیک گرفتار شده است.
تلاش آمریکا برای نفوذ ژئوپلیتیک با پوشش ترانزیت
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در 15 آوریل اعلام کرد که این کشور وارد فاز اجرایی پروژه «مسیر ترامپ» شده است. پایه سیاسی این مسیر در بیانیه مشترک 8 اوت 2025 در واشنگتن گذاشته شد؛ سندی که هدف آن ایجاد ارتباط بدون مانع میان جمهوری آذربایجان و نخجوان از طریق خاک ارمنستان بود. متعاقب آن، چارچوب اجرایی آمریکا و ارمنستان در 13 ژانویه، این پروژه را به عنوان یک ترانزیت چندوجهی و بخشی از کریدور ادعایی میانی (ترانس خزر) رسمیت بخشید.
با این حال، توماس دی وال، تاکید میکند که تا زمانی که تنشها در منطقه پابرجاست، استقرار پرسنل آمریکایی به بهانه تحقیقات، امنیت یا نظارت در مناطق نزدیک به مرز ایران بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود. واشنگتن تلاش میکند این پروژه را تا پایان دوره دوم ترامپ در سال 2028 به اتمام برساند، اما پیوند زدن بیش از حد موفقیت این مسیر به منابع ژئوپلیتیک یک دولت در آمریکا، پاشنه آشیل اصلی آن محسوب میشود.
چالشهای امنیتی و بنبست مالی پروژه آمریکایی
گزارشها نشان میدهد که موانع اصلی این پروژه مستقیماً با واقعیتهای میدانی و اقتدار ایران در منطقه گره خورده است. مسیر ادعایی از امتداد رود ارس و در مجاورت مرز ایران (مغری) میگذرد. حضور کارشناسان آمریکایی برای بررسیهای فنی در این منطقه، به ویژه با توجه به تقابلات ذاتاً خصمانه آمریکا، با ریسکهای امنیتی فوقالعادهای همراه است.
علاوه بر این، بحران تامین مالی نیز به شدت بر این پروژه سایه افکنده است. مقامات آمریکایی مدعیاند که تا اواخر 2025 حدود 400 میلیون دلار برای این طرح بسیج کردهاند، اما جذب سرمایهگذاران خصوصی در شرایطی که سایه اقتدار ایران بر آن سوی رودخانه ارس سنگینی میکند، عملاً با شکست مواجه شده است.
حوادثی نظیر حمله پهپادی 5 مارس به فرودگاه نخجوان و هشدار آمریکا به پرسنل خود برای عدم سفر به منطقه، نشان داد که این تهدیدات کاملاً عملی هستند. تمدید آتشبس موقت در 21 آوریل نیز گواهی بر این است که ریسکها در منطقه از بین نرفته، بلکه صرفاً فریز شدهاند.
خطوط قرمز ایران و توهمات ترانزیتی ناتو
از منظر منافع ملی ایران، هرگونه طرحی که بخواهد با دور زدن مسیرهای سنتی و تغییر ژئوپلیتیک منطقه، پای بازیگران فرامنطقهای و ناتو را به قفقاز جنوبی باز کند، غیرقابل قبول است. تحلیلگر کارنگی اذعان میکند که نهادهای امنیتی در ایران، این پروژه را به درستی یک «خط ناتو» یا مسیر نفوذ میدانند.
دی وال به صراحت اشاره میکند که ایران حتی نیازی به متوقف کردن کامل این پروژه ندارد؛ ایجاد کوچکترین تصویر از بیثباتی در امتداد مرزها کافی است تا قیمت ریسک سرمایه گذاری در این پروژه آمریکایی به شدت افزایش یابد و پیمانکاران غربی را فراری دهد.
رویکرد روسیه و جایگزینهای منطقهای
در این میان، روسیه نیز استراتژی «باز نگه داشتن تمام درها» را در پیش گرفته است. مسکو ضمن حفظ اهرمهای فشار خود از طریق در اختیار داشتن امتیاز راهآهن ارمنستان، تلاش میکند در صورت شکست پروژه آمریکایی، بار دیگر جایگاه خود را به عنوان تنها شریک قابل اتکا تثبیت کند.
از سوی دیگر، مسیرهای جایگزین نیز همواره وجود دارند. گرجستان همچنان دروازه ترانزیتی اصلی منطقه است و مسیر راهآهن باکو-تفلیس-قارص حجم عظیمی از بار را جابجا میکند. همچنین مسیر راهآهن 224 کیلومتری قارص-دیلوجو با هزینه تقریبی 2.4 میلیارد یورو تا سال 2030 برنامهریزی شده که اهمیت انحصاری پروژه مطلوب آمریکا را زیر سوال میبرد.
انتخابات ارمنستان؛ عرصه تقابل شرق و غرب
یافتن بودجه برای ساخت قطعه 43 کیلومتری راهآهن در سیونیک-نخجوان که بین 250 تا 400 میلیون دلار هزینه دارد، شاید از نظر فنی ممکن باشد، اما از نظر ژئوپلیتیک به شدت مبهم است. هزینههای پنهان نظیر امنیت، بیمه، مدیریت مرزی و اتصالات جانبی، این رقم را نجومی میکند.
در این پسزمینه، انتخابات پارلمانی 7 ژوئن در ارمنستان به یک آزمون سیاسی بزرگ تبدیل شده است. پاشینیان با شعار «ارمنستان واقعی» و تلاش برای کاهش وابستگی به روسیه و باز کردن پای غرب به منطقه، با مقاومت سرسختانه مسکو و دیاسپورای ارمنی روبروست.
در نهایت، آینده طرح مداخلهجویانه واشنگتن کاملاً به تحولات میدانی و ایستادگی در برابر هژمونی آمریکا بستگی دارد. اگر این پروژه شکست بخورد، قفقاز جنوبی یک بار دیگر شاهد فروپاشی توهمات ترانزیتی محور غربی خواهد بود.
انتهای پیام/