به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، پایتخت قزاقستان از 22 تا 24 آوریل جاری، میزبان «اجلاس منطقهای اکولوژی» است؛ رویدادی مهم که با مشارکت گسترده نمایندگان آژانسهای مختلف سازمان ملل متحد و شرکای کلیدی بینالمللی برگزار میشود. انتظار میرود دستاورد اصلی این نشست، صدور یک بیانیه مشترک و تصویب یک برنامه اقدام منطقهای برای بازه زمانی 2026 تا 2030 باشد.
همین چشمانداز، نشان میدهد که این نشست اهدافی فراتر از یک کنفرانس دیپلماتیک معمول را دنبال میکند. قزاقستان تلاش دارد این رویداد را به عنوان یک پلتفرم جامع منطقهای معرفی کند که در آن، مقابله با چالشها و فشارهای مشترک زیستمحیطی به مسیری منظم و نهادینه برای هماهنگی میان کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شود.
اکولوژی؛ ابزاری برای دیپلماسی در آسیای مرکزی
در سطح رسمی، این اجلاس به عنوان بستری برای یافتن راهحلهای منطقهای در برابر چالشهای آب و هوایی و زیستمحیطی معرفی شده است. اما در لایهای عمیقتر، این رویداد یک آزمون بلندپروازانه برای قزاقستان است تا نشان دهد آیا میتواند از مقوله «اکولوژی» به عنوان اهرمی برای ایجاد و حفظ یک الگوی منظمتر از همکاریهای منطقهای تحت حمایت نهادهای چندجانبه استفاده کند یا خیر.
آستانه در این مسیر، مفهوم اکولوژی را به گونهای بسط داده که موضوعات حیاتی دیگری نظیر مدیریت منابع آب، بهداشت، سیستمهای غذایی، مدیریت منابع طبیعی، آلودگی هوا، تابآوری و سازوکارهای تامین مالی را نیز در بر بگیرد. هرچه دامنه این موضوعات گستردهتر شود، استفاده از آنها به عنوان مبنایی برای همکاری میان دولتهایی که در سایر حوزهها منافع متضادی دارند، توجیهپذیرتر و عملیتر خواهد بود.
از «اجلاس اقلیم» تا «اجلاس اکولوژی»
این نشست در واقع حاصل توسعه ایده اولیه «اجلاس منطقهای اقلیم» است که توسط قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان، در جریان مجمع بینالمللی آستانه در ژوئن 2023 پیشنهاد شد. از آن زمان تاکنون، دستور کار این نشست از چارچوب محدود سیاستهای اقلیمی فراتر رفته و مفهوم کلیتر اکولوژی را در بر گرفته است.
این گسترش مفهومی، کاملاً با محدودیتها و چالشهای مشترکی که هر پنج کشور آسیای مرکزی با آن روبرو هستند، همخوانی دارد؛ چالشهایی که از صرف محاسبه میزان انتشار گازهای گلخانهای فراتر میروند و شامل مواردی نظیر تنشهای شدید آبی، تخریب گسترده اراضی، خطرات زیستمحیطی فرامرزی، پیامدهای آن بر بهداشت عمومی و نیاز مبرم به تامین مالی و هماهنگی فنی خارجی میشوند. بدیهی است که یک چارچوب صرفاً اقلیمی برای رسیدگی به این فشارهای درهمتنیده بسیار محدود بود و چارچوب گستردهتر زیستمحیطی از نظر سیاسی کارآمدتر است.
پیشینه دیپلماتیک و حمایتهای سازمان ملل
این نشست دارای یک پیشینه قوی در زمینه حمایتهای منطقهای و توسعه چندجانبه است. نقطه عطف مهم در 21 ژوئیه 2022، در جریان چهارمین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی در شهر «چولپونآتا» رقم خورد؛ جایی که برنامه منطقهای «دستور کار سبز» برای آسیای مرکزی به تصویب رسید. در همان نشست، علاوه بر یک بیانیه مشترک، نقشه راه همکاریهای منطقهای برای سالهای 2022 تا 2024 و همچنین مفهوم تعامل کشورهای آسیای مرکزی در قالبهای چندجانبه نیز تصویب شد.
خود «دستور کار سبز» با موضوعاتی نظیر کربنزدایی، انرژیهای جایگزین، تامین متقابل برق، فناوریهای صرفهجویی در مصرف آب و حفاظت از محیط زیست، و استفاده بهینه و منطقی از منابع آبی گره خورده بود.
گزارشهای بعدی برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) نیز این برنامه را به طور مشخصتری با همکاریهای منطقهای در زمینه اقدامات اقلیمی، مدیریت آب و انرژی و استفاده از ظرفیتهای سازمان ملل برای پیشبرد ابتکارات مشترک مرتبط ساخت. اجلاس آستانه در واقع بر بستر همین تحرکات پیشین بنا شده است.
حضور چشمگیر سازمان ملل و تقاطع دیپلماسی و سیاستگذاری
سطح حضور و مشارکت سازمان ملل به وضوح نشان میدهد که این نشست فراتر از یک گردهمایی تشریفاتی است. به گفته دفتر سازمان ملل در قزاقستان، 18 آژانس تابعه این سازمان در سازماندهی مشترک 27 جلسه تخصصی و پنج کارگاه آموزشی مشارکت دارند. برای یک نشست منطقهای در این سطح، این یک ساختار کاری بسیار متراکم و فشرده محسوب میشود.
بر اساس همان گزارش سازمان ملل، یکی از نتایج مورد انتظار، صدور بیانیه مشترک سران کشورهای آسیای مرکزی در خصوص همکاریهای زیستمحیطی منطقهای است که پس از آن، یک برنامه اقدام برای سالهای 2026 تا 2030 با مشارکت سازمان ملل تدوین خواهد شد. چارچوببندی خود قزاقستان نیز این اجلاس را به عنوان یک پلتفرم دائمی برای گفتگو میان دولتها، سازمانهای بینالمللی، نهادهای علمی، بخش تجاری و جامعه مدنی معرفی میکند. بدین ترتیب، این رویداد درست در نقطه تلاقی دیپلماسی منطقهای و طراحی سیاستهای چندجانبه قرار گرفته است.
اهداف عملیاتی مشخص و پیوند اکولوژی با مدیریت اقتصادی
دستور کار اجلاس نشان میدهد که چرا از مقوله اکولوژی با این گستردگی استفاده میشود. این نشست موضوعاتی چون گذار اقلیمی، انطباقپذیری، امنیت غذایی، حفاظت از اکوسیستمها، استفاده از منابع، آلودگی، تامین مالی و فناوری را زیر یک چتر سیاستی واحد گرد هم میآورد.
اهداف عملیاتی تعیینشده در این اجلاس کاملاً مشخص و ملموس هستند: کاهش انتشار آلایندهها، بهبود بهرهوری انرژی، توسعه استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، محافظت از جوامع و اکوسیستمها در برابر خطرات اقلیمی و طبیعی، حمایت از کشاورزی پایدار، و حفاظت از منابع آبی کلیدی نظیر دریاچه آرال و دریای خزر. این مجموعه اهداف، بیش از آنکه یک فهرست موضوعی پراکنده باشند، یک بسته سیاستی منسجم هستند که محدودیتهای زیستمحیطی را با مدیریت اقتصادی، ظرفیتهای دولتی و پیامدهای اجتماعی پیوند میدهند.
بهداشت و محیط زیست؛ ابعاد انسانی بحران اکولوژیک
بخش مربوط به بهداشت و محیط زیست در این اجلاس، به روشنترین شکل ممکن این گسترش مفهومی را نشان میدهد. این بخش، زوال اکولوژیک را به پیامدهای مستقیم آن برای جمعیتها و مشکلاتی در زمینه حکمرانی گره میزند که هیچ کشوری به تنهایی قادر به مدیریت موثر آنها نیست.
در همین راستا، سازمان جهانی بهداشت (WHO) میزبان یک نشست در سطح وزرا خواهد بود که تمرکز اصلی آن بر پیامدهای بهداشتی ناشی از تخریب محیط زیست در منطقه دریاچه آرال است.
انتظار میرود نمایندگان دولتی از کشورهای آسیای مرکزی و منطقه خزر، به همراه سازمانها و کارشناسان بینالمللی در این نشست گردهم آیند. محور اصلی بحثها، یافتن پاسخهای هماهنگ و مبتنی بر شواهد علمی و همچنین بررسی راههای تقویت همکاریهای فرامرزی و بینبخشی در این حوزه خواهد بود.
از بیانیه تا عمل؛ آزمون واقعی برای اجلاس آستانه
توجه ویژه به مسائل اجرایی، این نشست را از کنفرانسهایی که صرفاً به صدور بیانیه ختم میشوند، متمایز میکند. علاوه بر حضور پررنگ سازمان ملل، روند آمادهسازی اجلاس منجر به طرح ابتکارات مشخص و سازوکارهای ملموسی شده است. برنامه توسعه سازمان ملل متحد در قزاقستان اعلام کرده که دو طرح مهم با عناوین «سپر سبز» و «هماهنگی با طبیعت برای توسعه پایدار منطقه» در حال آمادهسازی برای ارائه و تایید در این اجلاس هستند که متعاقباً به تصویب یک بیانیه و قطعنامه منجر خواهد شد.
نشست مقدماتی که پیش از این در آلماتی برگزار شد نیز بر موضوعاتی چون حفاظت از تنوع زیستی فرامرزی، احیای جنگلها، اقدام علیه تخریب اراضی و بیابانزایی، و ایجاد یک سیستم هماهنگ برای بسیج منابع مالی متمرکز بود. با این حال، پرسش فوری و آزمون عملی این است که آیا اجلاس میتواند تایید نهایی بیانیه مشترک و برنامه اقدام منطقهای را که برای آن طراحی شده، به دست آورد یا خیر.
تدارکات بسیار گستردهای صورت گرفته است؛ از جمله رایزنیهای منطقهای و بینالمللی، بحث و تبادل نظر در پلتفرمهای سازمان ملل، تدوین یک مفهوم بهروز شده برای اجلاس، تهیه پیشنویس بیانیه مشترک، و راهاندازی بیش از 20 ابتکار منطقهای. با این وجود، همانطور که در عرصه دیپلماسی معمول است، چانهزنیهای نهایی بر سر دامنه تعهدات، ادبیات متن و اولویتها، اغلب در خود نشست رخ میدهد و نمیتوان تا پیش از نهایی شدن رسمی، نتیجه سیاسی را قطعی دانست.
در نهایت، نتیجه این نشست نشان خواهد داد که آیا محدودیتهای مشترک اکولوژیک میتوانند به شکل منظمتر و نهادینهتری از همکاریهای منطقهای تبدیل شوند یا خیر. قزاقستان از طریق تدارکات گسترده چندجانبه خود، در تلاش است تا این امر را محقق سازد. موفقیت در این امر، لزوماً به معنای یکپارچگی عمیق اکولوژیک در سراسر آسیای مرکزی نخواهد بود؛ بلکه بدین معناست که اکولوژی به یک کانال ارتباطی پایدار تبدیل شده است که از طریق آن، دولتهای منطقه میتوانند برای حل مشکلاتی که هماکنون نیز در عمل آنها را به یکدیگر پیوند داده است، با یکدیگر هماهنگ شوند.
آستانه با استفاده از این اجلاس، در پی آن است تا ببیند آیا میتوان این کانال ارتباطی را گسترش داد و به آن پایداری بخشید یا خیر.
انتهای پیام/