به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، همزمان با فرارسیدن روز اسناد و میراث مکتوب، موضوع صیانت از گنجینههای تاریخی کشور بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است؛ گنجینههایی که در قالب نسخههای خطی، وقفنامهها، قبالهها، مکاتبات اداری، اسناد ملکی و دستنوشتههای تاریخی، بخش مهمی از هویت فرهنگی و اجتماعی ایران را روایت میکنند. در این میان، خراسان جنوبی به عنوان یکی از استانهای ریشهدار در تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ، ظرفیتی قابل توجه اما کمتر معرفیشده در حوزه میراث مکتوب دارد.
میراث مکتوب؛ ستون پنهان هویت فرهنگی
کارشناسان حوزه تاریخ و اسناد معتقدند میراث مکتوب فراتر از مجموعهای از کاغذهای قدیمی است؛ این اسناد در واقع ستون پنهان هویت فرهنگی هر منطقه محسوب میشوند. اگر بناهای تاریخی چهره عینی گذشتهاند، اسناد تاریخی، ذهن و اندیشه آن گذشته را آشکار میکنند.
از خلال همین اسناد است که میتوان به ساختار اجتماعی، نظام آموزشی، وضعیت اقتصادی، روابط حقوقی، موقوفات، شیوههای اداره شهرها و حتی سبک زندگی مردم در دورههای مختلف پی برد. به همین دلیل، بیتوجهی به این حوزه به معنای گسست در زنجیره حافظه تاریخی است.
خراسان جنوبی؛ میراثی ریشهدار در دل کویر
خراسان جنوبی با پیشینهای کهن و قرار گرفتن در گستره تاریخی خراسان بزرگ، همواره یکی از کانونهای علمی، مذهبی و فرهنگی شرق ایران بوده است. شهرهایی همچون بیرجند، قاین، فردوس، طبس، سرایان و نهبندان در دورههای مختلف تاریخی، محل فعالیت علما، مدرسان و خاندانهای فرهنگی بودهاند.
وجود مدارس علمیه تاریخی، موقوفات گسترده و خاندانهای اهل قلم در این منطقه، زمینه تولید و نگهداری نسخههای خطی و اسناد ارزشمند را فراهم کرده است. قرآنهای خطی نفیس، متون فقهی و ادبی، وقفنامههای قدیمی، اسناد مالکیت اراضی و مکاتبات اداری مربوط به دورههای مختلف، بخشی از این گنجینه را تشکیل میدهد.
پژوهشگران معتقدند بخش مهمی از تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق کشور را میتوان از دل همین اسناد استخراج کرد؛ اسنادی که برخی از آنها هنوز بهصورت کامل شناسایی و فهرستنویسی نشدهاند.
پراکندگی اسناد؛ چالشی جدی پیش روی استان
با وجود ظرفیت قابل توجه، یکی از مهمترین چالشهای حوزه میراث مکتوب در خراسان جنوبی، پراکندگی اسناد است. بخشی از این آثار در آرشیو ادارات، کتابخانههای عمومی و دانشگاهی نگهداری میشود و بخشی دیگر در اختیار خانوادهها و مجموعهداران شخصی قرار دارد.
کارشناسان هشدار میدهند که نبود بانک اطلاعاتی جامع و کمبود امکانات تخصصی برای مرمت و دیجیتالسازی، میتواند در بلندمدت به فرسودگی یا حتی از بین رفتن بخشی از این منابع ارزشمند منجر شود. شرایط اقلیمی منطقه اگرچه در برخی موارد به حفظ اسناد کمک کرده، اما تغییرات محیطی و نگهداری غیراستاندارد تهدیدی جدی به شمار میرود.
ضرورت ورود جدی نهادهای فرهنگی و دانشگاهی
فعالان حوزه فرهنگی بر این باورند که صیانت از میراث مکتوب خراسان جنوبی نیازمند برنامهریزی منسجم و همکاری بینبخشی است. ایجاد بانک اطلاعاتی استانی، تسریع در فهرستنویسی نسخهها، راهاندازی آرشیو دیجیتال و تعریف پروژههای پژوهشی درباره اسناد محلی از جمله اقداماتی است که میتواند این ظرفیت را به سرمایهای پویا تبدیل کند.
دانشگاههای استان نیز میتوانند با هدایت پایاننامهها و طرحهای تحقیقاتی به سمت بررسی اسناد بومی، ضمن تولید دانش، به احیای این گنجینهها کمک کنند. انتشار کتابها و مقالات علمی بر پایه اسناد محلی، زمینه معرفی بهتر تاریخ و فرهنگ استان را فراهم خواهد کرد.
مشارکت مردمی؛ حلقه مکمل حفاظت از اسناد
بخش قابل توجهی از میراث مکتوب خراسان جنوبی در اختیار مردم است. قبالههای قدیمی، اسناد وقف خانوادگی و مکاتبات تاریخی که در خانهها نگهداری میشود، میتواند حلقههای گمشدهای از تاریخ منطقه را تکمیل کند.
کارشناسان تأکید دارند که فرهنگسازی برای نگهداری صحیح این آثار و تشویق خانوادهها به ثبت و معرفی اسناد ارزشمند، نقش مهمی در جلوگیری از نابودی این منابع دارد. برگزاری نمایشگاههای محلی، نشستهای تخصصی و برنامههای آموزشی میتواند آگاهی عمومی را در این زمینه افزایش دهد.
فرصتی برای تبدیل تهدید به مزیت فرهنگی
روز اسناد و میراث مکتوب، فرصتی برای بازنگری در سیاستهای فرهنگی مرتبط با این حوزه است. خراسان جنوبی با برخورداری از پیشینهای غنی و ظرفیتهای گسترده، میتواند به یکی از قطبهای مطالعات اسنادی در شرق کشور تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه حفاظت، معرفی و بهرهبرداری علمی از این منابع در اولویت برنامههای فرهنگی استان قرار گیرد.
به باور کارشناسان، تبدیل میراث مکتوب به محور پژوهش، تولید محتوا و حتی گردشگری فرهنگی، میتواند ضمن تقویت هویت بومی، زمینهساز توسعه فرهنگی پایدار در استان باشد.
روز اسناد و میراث مکتوب یادآور این واقعیت است که آینده هر جامعهای بر پایه شناخت دقیق گذشته آن شکل میگیرد؛ و خراسان جنوبی، با گنجینهای ارزشمند از اسناد تاریخی، سرمایهای کمنظیر برای روایت این گذشته در اختیار دارد.
نویسنده: نسرین کاری، خبرنگار و فعال رسانه ای
انتهای پیام/257