به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، استان زنجان با دارا بودن بیش از یک میلیون هکتار مراتع، یکی از مناطق مهم در حوزه تولید علوفه و تأمین معیشت دامداران به شمار میرود. بخش قابل توجهی از جمعیت روستایی استان به طور مستقیم از این مراتع بهرهبرداری میکنند و چرای دام مهمترین شکل استفاده از این منابع طبیعی است. با این حال، افزایش تعداد دام نسبت به ظرفیت واقعی مراتع و تغییرات اقلیمی، ضرورت مدیریت علمی و اصولی این منابع را دوچندان کرده است.
مراتع استان زنجان در سه بخش قشلاقی، میانبند و ییلاقی قرار دارند و بهرهبرداری از آنها تابع زمانبندی مشخصی است. رعایت ظرفیت چرا، حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از تخریب خاک از جمله اقداماتی است که در قالب طرحهای مرتعداری دنبال میشود.
فضلالله دوستمحمدی، معاون فنی ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان در گفتوگویی به تشریح وضعیت مراتع استان و برنامههای مدیریت و حفاظت از این منابع طبیعی پرداخت که مشروح آن را در زیر میخوانید:
تسنیم: در حال حاضر وضعیت مراتع استان زنجان از نظر وسعت و بهرهبرداری چگونه است؟
دوستمحمدی: مراتع استان زنجان یکی از مهمترین سرمایههای طبیعی و زیستمحیطی استان محسوب میشوند که علاوه بر نقش اساسی در تأمین علوفه دام، در حفظ تعادل اکولوژیک، جلوگیری از فرسایش خاک، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و حتی کاهش آثار تغییرات اقلیمی نیز نقش تعیینکنندهای دارند. در حال حاضر مجموع مراتع استان زنجان حدود یک میلیون و 75 هزار هکتار برآورد میشود که از نظر اقلیمی و نوع بهرهبرداری به سه دسته مراتع قشلاقی، میانبند و ییلاقی تقسیم میشوند.
مراتع قشلاقی عمدتاً در مناطق گرمتر و با ارتفاع کمتر قرار دارند و معمولاً نخستین مقصد دامداران در آغاز فصل چرا هستند. مراتع میانبند نقش انتقالی دارند و در ادامه فصل چرا مورد استفاده قرار میگیرند و در نهایت مراتع ییلاقی که در مناطق مرتفعتر و سردسیر استان واقع شدهاند، در فصل تابستان پذیرای دامها هستند. این ساختار سنتی کوچ و بهرهبرداری، اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند به حفظ تعادل مراتع کمک کند.
از منظر بهرهبرداری نیز حدود 30 هزار و 675 خانوار در استان بهطور مستقیم معیشت خود را به مراتع گره زدهاند. این آمار نشان میدهد مراتع فقط یک منبع طبیعی نیستند، بلکه بخشی از ستون اقتصادی و اجتماعی بسیاری از جوامع روستایی و عشایری استان به شمار میروند. برای این بهرهبرداران نیز در مجموع یک هزار و 442 پروانه چرای دام صادر شده که چارچوب قانونی استفاده از مراتع را مشخص میکند. البته باید توجه داشت که بهرهبرداری پایدار زمانی محقق میشود که میان ظرفیت طبیعت و میزان استفاده انسانی توازن برقرار باشد؛ موضوعی که امروز یکی از چالشهای جدی ماست.
تسنیم: ظرفیت چرای دام در مراتع استان چقدر است و آیا این ظرفیت رعایت میشود؟
دوستمحمدی: بر اساس مطالعات تخصصی که در حوزه تعیین ظرفیت مراتع انجام شده، میزان دام مجاز قابل تحمل برای مراتع استان زنجان حدود 664 هزار واحد دامی برآورد شده است. این ظرفیت بر مبنای توان تولید علوفه، شرایط اقلیمی، میزان بارندگی، وضعیت پوشش گیاهی و قابلیت بازسازی طبیعی مراتع تعیین میشود و در واقع شاخصی برای بهرهبرداری پایدار محسوب میشود.
اما متأسفانه واقعیت موجود با این ظرفیت فاصله قابل توجهی دارد. برآوردهای ما نشان میدهد تعداد دام موجود در مراتع استان تقریباً دو برابر میزان مجاز است و این یعنی مراتع تحت فشار شدید چرایی قرار دارند. این فشار مازاد، بهویژه در سالهای کمبارش، میتواند پیامدهای بسیار نگرانکنندهای به همراه داشته باشد.
وقتی تعداد دام بیش از ظرفیت طبیعی مرتع باشد، نخستین آسیب متوجه پوشش گیاهی میشود. گیاهان فرصت کافی برای رشد مجدد و تولید بذر پیدا نمیکنند و به تدریج گونههای ارزشمند مرتعی کاهش مییابند. در مرحله بعد، خاک بدون پوشش گیاهی در معرض فرسایش آبی و بادی قرار میگیرد و توان نگهداری رطوبت خود را از دست میدهد. این روند در نهایت میتواند به کاهش شدید تولید علوفه، فقیر شدن زمین و حتی حرکت مراتع به سمت بیابانیشدن منجر شود.
بنابراین موضوع تنها تأمین خوراک دام نیست؛ بلکه حفظ یک سرمایه طبیعی بیننسلی مطرح است که اگر امروز در مدیریت آن دقت نکنیم، احیای آن در آینده بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.
تسنیم: برای حل این مشکل چه اقداماتی در نظر گرفته شده است؟
دوستمحمدی: مهمترین و علمیترین راهکاری که برای مدیریت این چالش دنبال میکنیم، تهیه و اجرای طرحهای مرتعداری است. این طرحها در واقع نقشه راه بهرهبرداری پایدار از مراتع هستند و بر اساس مطالعات دقیق کارشناسی تدوین میشوند.
در این طرحها ابتدا ظرفیت واقعی هر مرتع مشخص میشود؛ یعنی تعیین میشود چه تعداد دام، در چه بازه زمانی و با چه الگوی چرایی میتواند بدون آسیب به پوشش گیاهی از مرتع استفاده کند. علاوه بر آن، مجموعهای از پروژههای اصلاحی و احیایی نیز در نظر گرفته میشود؛ از جمله بذرپاشی گونههای بومی، توسعه گیاهان علوفهای مقاوم، کنترل فرسایش خاک، مدیریت منابع آب، احداث آبشخور و ساماندهی مسیرهای دسترسی دام.
نکته مهم این است که ما بهدنبال مدیریت مشارکتی هستیم. یعنی بهرهبرداران صرفاً دریافتکننده دستور نیستند، بلکه بهعنوان شرکای اصلی در حفاظت و احیای مراتع وارد عمل میشوند. تجربه نشان داده هر جا دامداران و مرتعداران در تصمیمگیری و اجرا مشارکت واقعی داشتهاند، نتایج بسیار موفقتر بوده است.
هدف نهایی ما این است که تعادلی میان معیشت دامداران و حفظ منابع طبیعی برقرار شود؛ چرا که توسعه پایدار زمانی معنا پیدا میکند که هم اقتصاد محلی حفظ شود و هم طبیعت برای نسلهای آینده باقی بماند.
تسنیم: چه میزان از مراتع استان زیرپوشش طرحهای مرتعداری قرار گرفتهاند؟
دوستمحمدی: در استان زنجان مجموعاً 996 سامان عرفی مرتعی وجود دارد که هر یک دارای ساختار بهرهبرداری و جامعه بهرهبردار مشخص هستند. تاکنون برای 432 فقره از این سامانها، به مساحت حدود 736 هزار هکتار، طرح مرتعداری تهیه شده است که این عدد نشاندهنده پوشش قابل توجه برنامههای مدیریتی در سطح استان است.
از این میزان، 225 فقره طرح به مساحت حدود 398 هزار هکتار به خود بهرهبرداران احاله مدیریت شده است. این واگذاری به معنای اعتماد به جوامع محلی و تقویت حس مسئولیتپذیری آنان نسبت به منابع طبیعی است.
سایر طرحها نیز در مراحل مختلف واگذاری و اجرایی قرار دارند و تلاش ما این است که به تدریج همه مراتع استان تحت مدیریت علمی و مشارکتی قرار گیرند. هرچه دامنه این طرحها گستردهتر شود، امکان کنترل فشار چرایی و احیای پوشش گیاهی نیز بیشتر خواهد شد.
تسنیم: مدیریت چرای دام در طول سال چگونه انجام میشود؟
دوستمحمدی: یکی از حساسترین بخشهای مدیریت مراتع، زمانبندی صحیح ورود و خروج دام است. شاید در نگاه اول تصور شود دام میتواند در هر زمانی وارد مرتع شود، اما واقعیت این است که رعایت تقویم چرایی، یکی از کلیدیترین عوامل حفظ سلامت مرتع است.
در فصل رویش گیاهان، بهویژه در اوایل بهار، چرا به هیچ وجه مجاز نیست. در این زمان گیاهان در حال رشد و بذردهی هستند و اگر دام زودتر وارد مرتع شود، نه تنها پوشش گیاهی از بین میرود، بلکه فرصت تجدید حیات طبیعی مرتع نیز نابود میشود.
از سوی دیگر، در این دوره خاک هنوز مرطوب است و تردد دام میتواند موجب فشردگی خاک شود. خاک فشرده توان جذب آب را از دست میدهد و در نتیجه هم روانآب افزایش مییابد و هم تغذیه سفرههای زیرزمینی کاهش پیدا میکند. این موضوع در بلندمدت آثار جدی بر منابع آب منطقه خواهد داشت.
بنابراین مدیریت زمان چرا، در حقیقت مدیریت همزمان پوشش گیاهی، خاک و منابع آب است.
تسنیم: زمان آغاز چرای دام در مراتع استان چه زمانی است؟
دوستمحمدی: بهطور معمول چرای دام در مراتع روستایی که عمدتاً قشلاقی هستند، از اواسط اردیبهشت تا اواسط خرداد آغاز میشود. پس از آن دامداران بر اساس الگوی سنتی کوچ، بهتدریج دامهای خود را به مراتع میانبند و سپس ییلاقی منتقل میکنند.
این جابهجایی تدریجی کمک میکند فشار چرا در یک نقطه متمرکز نشود و هر مرتع فرصت بازسازی داشته باشد. البته امسال به دلیل سرمای دیرهنگام بهاره در مناطق مرتفع و ییلاقی، احتمالاً آغاز چرای دام در برخی مناطق بین 10 تا 15 روز به تعویق خواهد افتاد.
این تأخیر اگرچه ممکن است برای دامداران محدودیتهایی ایجاد کند، اما از منظر حفظ پوشش گیاهی اقدامی ضروری است و باید با همکاری بهرهبرداران رعایت شود.
تسنیم: وضعیت بارندگی امسال چه تأثیری بر مراتع استان داشته است؟
دوستمحمدی: خوشبختانه امسال وضعیت بارندگی نسبتاً مناسب بوده و این موضوع میتواند به بهبود وضعیت پوشش گیاهی، افزایش تولید علوفه و تقویت توان احیای طبیعی مراتع کمک کند. در بسیاری از مناطق، رشد گیاهان مرتعی نسبت به سالهای خشک بهتر بوده و این یک فرصت ارزشمند برای بازسازی بخشی از ظرفیت از دسترفته مراتع است.
اما نباید فراموش کنیم که بارندگی مناسب بهتنهایی کافی نیست. اگر مدیریت صحیح چرا انجام نشود، حتی در سالهای پربارش نیز میتوان مراتع را تخریب کرد. در مقابل، در سالهای کمبارش، اهمیت اجرای طرحهای مرتعداری و کنترل ظرفیت چرایی چند برابر میشود.
نگاه ما این است که از سالهای پربارش برای احیا و تقویت ذخایر طبیعی استفاده کنیم تا مراتع در برابر خشکسالیهای آینده تابآوری بیشتری داشته باشند. حفظ مراتع، در واقع سرمایهگذاری برای امنیت غذایی، پایداری محیط زیست و آینده جوامع محلی است.
انتهای پیام/.