به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حج در اندیشه رهبر شهید انقلاب تنها یک فریضه فردی و آیینی نیست بلکه یکی از ژرفترین صورتهای ظهور حقیقت در حیات جمعی امت اسلامی است؛ حقیقتی که در آن، توحید از سطح باور به ساحت اجتماع، تاریخ و سیاست امتداد مییابد. اگر در نگاه سطحی، حج مجموعهای از اعمال و مناسک در زمان و مکان معین است، در افق فکری ایشان حج به صحنهای بدل میشود که در آن، امت اسلامی نه فقط به دور خانه خدا بلکه به گرد یک معنا، یک هویت و یک رسالت مشترک طواف میکند. از همین روست که در پیامهای سالانه ایشان، حج همواره از دایره مناسک فردی فراتر رفته و به عنوان مدرسهای برای وحدت، بیداری، بازگشت به خویشتن اسلامی و مقاومت در برابر سلطه تفسیر شده است. این زاویه دید، حج را از یک عبادت پایانپذیر به یک اندیشهورزی زنده و تمدنساز تبدیل میکند؛ اندیشهای که در آن مسلمان در مناسک، نه از جهان بلکه از غفلت عبور میکند.
در افق رهبر شهید، نخستین معنای حج، وحدت است؛ اما نه وحدتی تزئینی و تشریفاتی بلکه وحدتی وجودی و توحیدی است. در نگاه رهبر شهید انقلاب، حج تجلی عینی این حقیقت است که امت اسلامی، علیرغم تنوع قومی، زبانی و جغرافیایی در بنیاد خود به یک اصل بازمیگردد و آن اصل بندگی خدای واحد است. این وحدت، پیش از آنکه یک دستور سیاسی باشد، یک حقیقت هستیشناختی است؛ یعنی امت اسلامی در حج، صورت بیرونی همان یگانگی درونی را آشکار میکند. بدین معنا، مناسک حج نوعی تمرین هستی مشترک است؛ تمرینی برای اینکه مسلمانان بیاموزند چگونه از مرزهای تنگ قومیت، ملیت و منافع مقطعی عبور کنند و خود را در افقی بزرگتر تعریف نمایند و رهبر شهید انقلاب در پیامهای مختلف خود، دقیقاً بر همین نکته انگشت میگذارند که حج اگر به این معنا فهم شود دیگر صرفاً زیارتی بزرگ نیست بلکه بازسازی روح جمعی امت است؛ روحی که بدون آن، جهان اسلام به مجموعهای از جزایر پراکنده و آسیبپذیر فرو میکاهد.
در اندیشه قائد سید الشهدای انقلاب اسلامی، حج نه تنها مدرسه وحدت بلکه مدرسه بازگشت نیز هست. بازگشت به خویشتن، در اینجا معنایی عمیقتر از احیای سنت یا یادآوری تاریخ دارد و مقصود بازگشت به آن هسته اصیل هویتی است که در هیاهوی سلطه، مصرفزدگی خودفراموشی و تقلید از تمدن مسلط، پنهان یا فرسوده شده است. حج، با بریدن انسان از عادتهای روزمره و با قرار دادن او در هندسهای متفاوت از زمان و مکان، امکان نوعی تجرد معنوی و اجتماعی را فراهم میکند؛ تجردی که در آن مسلمان خویش را نه در آینه تبلیغات قدرتهای بزرگ بلکه در آینه توحید میبیند. از این منظر، حج مناسک خروج از غفلت است؛ سفری از پراکندگی به یکپارچگی، از تقلید به اصالت و از انفعال به اراده میباشد. در پیامهای رهبر شهید انقلاب، این وجه از حج بارها برجسته شده است؛ حج باید مسلمان را از خواب تاریخی بیدار کند و او را متوجه مسئولیت تمدنیاش سازد.
در همین چارچوب است که بُعد سیاسی و مقاومتی حج معنا مییابد. اگر حج مدرسه وحدت و بازگشت است ناگزیر مدرسه ایستادگی نیز هست؛ زیرا وحدت بیدار در برابر ظلم خاموش نمیماند. رهبر شهید انقلاب با نگاهی ژرف و غیرکلیشهای، حج را از سطح آیینهای منفک از سرنوشت جهان اسلام خارج کردند و آن را به کانون اعتراض اخلاقی و سیاسی امت در برابر استکبار جهانی بدل ساختند. در این نگاه، حج تنها محل حضور جسمها نیست بلکه محل تلاقی ارادههاست؛ ارادههایی که باید در برابر سازوکارهای سلطه، معنا تولید کنند. از همین رو سکوت در حج اگر به معنای بیتفاوتی نسبت به رنج مسلمانان باشد با روح ابراهیمی حج سازگار نیست. حج ابراهیمی، حج اعتراض به بتهاست؛ و بت در جهان معاصر فقط سنگ و چوب نیست بلکه هر قدرتی است که انسان و حقیقت را به اسارت میبرد و پیوند حج با فلسطین و غزه، نه یک الحاق بیرونی و سیاسی موقت بلکه برآمده از منطق درونی خود حج است.
وقتی رهبر شهید انقلاب در سالهای اخیر با صراحت از حج به عنوان پیامی بر ضد رژیم صهیونیستی سخن میگویند در واقع دارند یک لایه پنهان اما اصیل از این فریضه را آشکار میسازند که حج، آیین نفی ظلم است. غزه صرفاً یک جغرافیای زخمی نیست بلکه نماد معاصر مظلومیتی است که وجدان امت اسلامی را محک میزند. اگر حج قرار است امت را گرد حقیقت جمع کند پس نمیتواند نسبت به بزرگترین صحنه عریان ظلم در روزگار ما بیتفاوت بماند. در منطق اندیشهای رهبر شهید انقلاب یاد غزه در موسم حج، تبدیل به یک یادآوری بنیادی میشود، اینکه توحید، بدون برائت از ظلم ناقص است و عبودیت، بدون حمایت از مظلوم به انفعال فرو میغلتد. از این منظر، حج نه فقط مناسک حضور در کنار خانه خدا بلکه صحنه تولید آگاهی مشترک است؛ آگاهیای که باید حصارهای رسانهای و سیاسی را بشکند و مسئله فلسطین را در مرکز وجدان اسلامی نگاه دارد و دقیقا اینجاست که حج از یک عبادت موسمی به یک افق دائمی تبدیل میشود.
در پایان آنچه در اندیشه رهبر شهید انقلاب درباره حج برجسته است، تکرار اهمیت یک فریضه نیست بلکه بازتعریف آن به مثابه یک دستگاه فکری زنده است؛ دستگاهی که وحدت، بازگشت، بیداری و مقاومت را در یک کل منسجم به هم پیوند میزند. حج در این نگاه، آیین فرار از جهان نیست بلکه راهی برای اصلاح جهان است. شاید راز ماندگاری پیامهای سالانه رهبر شهید انقلاب درباره حج نیز در همین نکته نهفته باشد که حج، تا وقتی که به زبان زمانه سخن بگوید و رنج مظلومان از جمله غزه را در متن خود حفظ کند، یک سنت زنده و تمدنساز باقی میماند؛ سنتی که از مکه آغاز میشود اما باید در سراسر جهان اسلام ادامه یابد.
یادداشت از مصطفی شجاعی
انتهای پیام/