به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، خطبه غدیر تنها یک اعلام سیاسی یا توصیه اخلاقی در واپسین روزهای عمر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نبود، بلکه نقطهای تعیینکننده در تاریخ معرفت دینی امت اسلامی به شمار میآمد. در این خطبه، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله مأموریت یافتند حقیقتی را ابلاغ کنند که به تعبیر قرآن، ترک آن مساوی با ناتمام ماندن رسالت بود: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ…»؛ «ای پیامبر؛ آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن…». در نقل امام محمد باقر علیهالسلام از این فراز، تصریح شده است که این ابلاغ درباره امیرالمؤمنین علیهالسلام است: «فِی عَلِیٍّ»؛ یعنی مسئله، صرفاً یک محبت عمومی نسبت به علی علیهالسلام نبود، بلکه اعلام جایگاه الهی، ولایی و امامتی او در امت بود.
زمینه تاریخی این ابلاغ نیز بسیار مهم است. پیامبر صلیاللهعلیهوآله در همان خطبه به وجود جریانهایی اشاره میکنند که فضای جامعه اسلامی را آلوده کرده بودند؛ جریانهایی که در ظاهر در میان مسلمانان بودند، اما در باطن نسبت به حقیقت ولایت و جایگاه علی علیهالسلام مشکل داشتند. در بخشی از خطبهی غدیر امام باقر علیهالسلام که آن را از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل میکند، میخوانیم: «لِعِلْمِی بِقِلَّةِ الْمُتَّقِینَ وَ كَثْرَةِ الْمُنَافِقِینَ وَ إِدْغَالِ الْآثِمِینَ وَ خَتَلِ الْمُسْتَهْزِئِینَ»؛ یعنی «به سبب آگاهی من از کمیِ پرهیزکاران، فراوانیِ منافقان، نیرنگ گناهکاران و فریبکاری استهزاکنندگان». این چهار تعبیر، نقشه اجتماعی مخالفان غدیر را نشان میدهد: اهل تقوا اندکاند، اما منافقان، گناهکارانِ فتنهگر و تمسخرکنندگان فعالاند و در برابر ابلاغ ولایت مانعتراشی میکنند.
یکی از نشانههای این جریان، آزار پیامبر صلی الله علیه و آله و نسبت ناروا دادن به ایشان بود. خطبه میگوید آنان پیامبر را آنقدر آزردند که او را «أُذُن» نامیدند: «حَتَّى سَمَّوْنِی أُذُناً»؛ یعنی «تا آنجا که مرا گوش نامیدند». این تعبیر اشاره به آیه قرآن دارد: «وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ»؛ «و از آنان کسانیاند که پیامبر را آزار میدهند و میگویند او گوش است». مقصود آنان این بود که پیامبر، نعوذ بالله، زودباور است و به سبب ملازمت علی علیهالسلام با او و توجه ویژهاش به علی، تحت تأثیر او قرار گرفته است. اما قرآن پاسخ میدهد: «قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَكُمْ»؛ «بگو او گوش خیر برای شماست». یعنی پیامبر شنونده وحی، خیر، هدایت و مصلحت امت است، نه تابع القائات افراد.
از همینجا روشن میشود که مخالفت با غدیر، پیش از آنکه یک اختلاف ساده تاریخی باشد، ریشه در نوعی انحراف معرفتی داشت. جریان نفاق نمیتوانست بپذیرد که ملاک رهبری امت، نصب الهی، علم الهی، عصمت، طهارت و اتصال به حقیقت نبوی باشد. آنان میخواستند مسئله جانشینی پیامبر به سطح رقابتهای قبیلهای، مناسبات سیاسی یا پسند عمومی فروکاسته شود. اما پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در غدیر این تصور را شکستند و فرمودند: «فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ افْهَمُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِیّاً وَ إِمَاماً»؛ «پس ای مردم؛ بدانید و بفهمید و آگاه باشید که خداوند او را برای شما ولی و امام قرار داده است». تعبیر «نَصَبَهُ اللَّهُ» اصل مسئله را روشن میکند: امام، ساخته سلیقه جامعه نیست؛ منصوب خداست.
مقاماتی که پیامبر صلیاللهعلیهوآله در این فراز برای امیرالمؤمنین علیهالسلام بیان میکنند، بسیار فراتر از یک توصیهی عاطفی یا احترام شخصی است.
نخست، مقام ولایت است: «وَلِیّاً»؛ یعنی صاحب ولایت، سرپرستی و اولویت در تدبیر دینی و اجتماعی امت.
دوم، مقام امامت است: «وَ إِمَاماً»؛ یعنی پیشوایی که باید در فهم دین، عمل، عدالت، قضاوت، جهاد، سیاست و سلوک معنوی به او اقتدا شود.
سوم، مقام وجوب اطاعت است: «مُفْتَرَضَةً طَاعَتُهُ»؛ «اطاعتش واجب شده است». این تعبیر نشان میدهد اطاعت از علی علیهالسلام در منطق غدیر، صرفاً احترام به یک صحابی بزرگ یا محبت به یکی از نزدیکان پیامبر نیست، بلکه تکلیف شرعی و الهی امت است.
نکته مهم دیگر، عمومیت این ولایت است. پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرمایند این وجوب اطاعت شامل همه طبقات امت است: «عَلَى الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلَى التَّابِعِینَ بِإِحْسَانٍ وَ عَلَى الْبَادِئِ وَ الْحَاضِرِ وَ الْأَعْجَمِیِّ وَ الْعَرَبِیِّ وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغِیرِ وَ الْكَبِیرِ وَ عَلَى الْأَبْیَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ عَلَى كُلِّ مُوَحِّدٍ»؛ یعنی «بر مهاجران و انصار، بر تابعان نیکوکار، بر بادیهنشین و شهرنشین، بر عجم و عرب، بر آزاد و برده، بر کوچک و بزرگ، بر سفید و سیاه و بر هر موحدی».
این فراز، غدیر را از یک حادثه محدود به حجاز یا یک طبقه خاص بیرون میبرد و آن را به عهدی جهانی و ایمانی تبدیل میکند؛ عهدی که همه موحدان را در برابر امام منصوب الهی مسئول میکند.
در ادامه، پیامبر صلیاللهعلیهوآله شئون اجرایی و معرفتی امام را نیز بیان میکنند: «مَاضٍ حُكْمُهُ، جَائِزٌ قَوْلُهُ، نَافِذٌ أَمْرُهُ»؛ «حکم او جاری است، سخن او پذیرفته و معتبر است، فرمان او نافذ است». این یعنی امام در فرهنگ غدیر، تنها مرجع معنوی در حاشیه زندگی مردم نیست، بلکه محور هدایت، داوری، فرمان، تبیین و تدبیر امت است. سپس مرزبندی نهایی چنین بیان میشود: «مَلْعُونٌ مَنْ خَالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ صَدَّقَهُ»؛ «ملعون است کسی که با او مخالفت کند، و مورد رحمت است کسی که او را تصدیق نماید». این لعن و رحمت، نه از جنس تعصب قبیلهای، بلکه بیان حقیقتی الهی است: نسبت انسان با امام حق، نسبت او با هدایت الهی را آشکار میکند. تصدیق امام، راه ورود به رحمت است و مخالفت آگاهانه با او، بریدن از مسیر هدایت.
از این منظر، رویگردانی از غدیر تنها کنار گذاشتن یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه گسستن از معیار الهی هدایت است. وقتی امت از امام منصوب خدا فاصله بگیرد، مرجعیت دینی به دست سلیقهها، قدرتها، جریانهای قبیلهای، قرائتهای ناقص و معنویتهای بیریشه میافتد. نتیجه چنین فاصلهای، پیدایش بدعتها، تفرقهها، تحریف معنویت، جابهجایی حق و باطل و محرومیت جامعه از رهبری معصوم است. غدیر آمده بود تا قرآن بدون عترت تفسیر به رأی نشود، دین بدون امام به ابزار قدرت تبدیل نگردد، و جامعه اسلامی پس از پیامبر در تاریکی اختلافها رها نشود. بنابراین بازگشت به غدیر، بازگشت به همان پیوند نجاتبخشی است که پیامبر صلیاللهعلیهوآله معرفی کردند: تمسک به قرآن و عترت، پذیرش ولایت امام حق، و مصونیت از جریانهایی که از آغاز، با نفاق، گناه، استهزا و آزار پیامبر در برابر حقیقت ولایت ایستادند.
انتهایپیام/