به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان، اصفهان در حافظه تاریخی موسیقی ایران، فقط یک شهر نیست یک مکتب است. جایی که آواز، دستگاه و نغمه در پیوند با فرهنگ شهری شکل گرفت و نسلهایی از هنرمندان را پرورش داد. امروز با پرسشی مهم روبهروست. چرا این شهر با وجود چنین میراثی، در دهههای اخیر کمتر از گذشته در تربیت چهرههای شاخص موسیقی نقشآفرینی کرده است؟ کارشناسان، این وضعیت را حاصل تغییر در زیست فرهنگی شهر، ضعف در تداوم مکتب استاد–شاگردی و فاصله گرفتن آموزش موسیقی از بستر اجتماعی اصفهان میدانند.
از دربار تا شکلگیری یک زبان آوازی مستقل
این شهر از دورههای تاریخی مختلف، بهویژه دوران صفوی، یکی از مهمترین مراکز شکلگیری و رشد موسیقی شهری در ایران بوده است. دورهای که در آن، هنر موسیقی در کنار معماری، شعر و خوشنویسی، بخشی از هویت فرهنگی اصفهان را شکل میداد. در این دوره، حضور ساختارمند هنر در دربار و محافل فرهنگی باعث شد موسیقی نه فقط بهعنوان یک هنر اجرایی، بلکه بهعنوان یک زبان فرهنگی رشد کند. همین بستر تاریخی، زمینهای برای شکلگیری شیوههای خاص آوازی و اجرایی در اصفهان فراهم کرد. شیوههایی که بعدها در قالب آنچه امروز بهعنوان مکتب آوازی اصفهان شناخته میشود، تثبیت شد.
در روایتهای موسیقی دستگاهی ایران، مکتب اصفهان بیش از آنکه یک نظام آموزشی رسمی باشد، یک سبک بیان محسوب میشود. سبکی که در آن، ظرافت تحریرها، کنترل احساس در اجرا و توجه به شعر و معنا، جایگاهی محوری دارد. این ویژگیها در طول زمان و از طریق سنت استاد – شاگردی منتقل شد و به تدریج اصفهان را به یکی از قطبهای مهم آواز ایرانی تبدیل کرد. در قرن معاصر نیز این جریان با ظهور چهرههایی مانند جلال تاج اصفهانی و ادیب خوانساری به اوج رسید. هنرمندانی که نقش مهمی در تثبیت جایگاه آواز اصفهان در موسیقی دستگاهی ایران داشتند.
همچنین نوازندگانی همچون حسن کسایی با تکنوازی نی، این مکتب را از سطح آواز فراتر برده و به حوزه ساز نیز تعمیم دادند. با این حال، کارشناسان موسیقی معتقدند که استمرار این جریان تاریخی، بیش از آنکه وابسته به ساختارهای رسمی باشد، بر پایه یک زیست فرهنگی زنده و پیوسته شکل گرفته بود. زیستی که در گذر زمان و با تغییر سبک زندگی شهری، دستخوش دگرگونیهای جدی شده است.
فاصلهای که آرام شکل گرفت
کارشناسان حوزه موسیقی معتقدند یکی از دلایل اصلی کاهش پرورش چهرههای شاخص در اصفهان، تغییر در زیست موسیقایی این شهر است. در گذشته، موسیقی نه صرفا یک رشته آموزشی، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی و فرهنگی شهر بود. از محافل خصوصی گرفته تا حضور پررنگ در آیینها و فضاهای هنری.اما امروز، ساختار آموزش موسیقی بیشتر به آموزشگاههای پراکنده و دورههای کوتاهمدت محدود شده و همین مسئله باعث کاهش پیوست فرهنگی میان نسلها شده است. در نتیجه، مسیر رشد هنرمند از یک فرآیند طبیعی و تدریجی به یک مسیر آموزشی کوتاه و غیرتجربی تبدیل شده است.
جدا شدن موسیقی در اصفهان از بستر اجتماعی
انوشیروان پویان، موسیقیدان و پژوهشگر موسیقی ایرانی در گفتوگو با تسنیم با اشاره به جایگاه تاریخی اصفهان در موسیقی ایران تأکید کرد: اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم، اصفهان زمانی یک زیستبوم موسیقایی بود، نه فقط یک شهر دارای آموزشگاه موسیقی. هنرمند در دل زندگی مردم رشد میکرد، نه فقط در کلاس درس.
او با اشاره به تغییرات ساختاری در فضای موسیقی شهر ادامه داد: یکی از مهمترین آسیبها این است که موسیقی از بستر اجتماعی خود جدا شده است. وقتی موسیقی در متن زندگی شهری حضور نداشته باشد، طبیعی است که تولید چهرههای اثرگذار هم کاهش پیدا کند.
این موسیقیدان درباره وضعیت زیرساختها در اصفهان اظهار کرد: زیرساخت آموزشی وجود دارد اما این زیرساختها با جایگاه تاریخی اصفهان همتراز نیست. ما درباره شهری صحبت میکنیم که میتواند یکی از قطبهای اصلی موسیقی ایران باشد اما این ظرفیت نیازمند برنامهریزی جدی و نگاه کلان فرهنگی است.
پویان در پاسخ به نقش موسیقی در برند فرهنگی اصفهان تصریح میکند: اصفهان در گردشگری فرهنگی یک برند جهانی دارد اما موسیقی هنوز وارد این برند نشده است. در حالی که موسیقی میتواند یکی از عناصر مهم هویت فرهنگی و حتی اقتصادی این شهر باشد.
سنتی که باید امکان نو شدن داشته باشد
پویان همچنین معتقد است؛ تداوم جایگاه تاریخی اصفهان در موسیقی ایران، تنها با حفظ میراث گذشته ممکن نیست. هر سنت زنده برای ادامه حیات خود به تعادلی میان حفظ و تحول نیاز دارد و زمانی که صرفاً بر تکرار فرمهای گذشته تأکید شود، بخشی از ظرفیت خلاقه موسیقی از میان میرود.
او اضافه کرد: سنت در این است که امکان خوانش تازه را فراهم کند. اگر نسل جوان احساس کند وظیفهاش فقط بازتولید گذشته است، موسیقی بهتدریج از یک جریان زنده به میراثی بیش از حد محافظتشده تبدیل میشود.
به اعتقاد این پژوهشگر موسیقی، اصفهان زمانی میتواند دوباره به یکی از کانونهای اصلی موسیقی کشور تبدیل شود که در کنار پاسداشت مکتبهای تاریخی خود، فضایی برای شکلگیری صداها و روایتهای تازه نیز فراهم کند.
بازگشت اصفهان به نقشه موسیقی ایران!
با وجود کاهش نسبی حضور چهرههای شاخص در سالهای اخیر، بسیاری از کارشناسان معتقدند اصفهان همچنان از نظر تاریخی، فرهنگی و هنری ظرفیت بازگشت به جایگاه پیشین خود را دارد. وجود پیشینه مکتبی، سنتهای آوازی و حافظه تاریخی موسیقی در این شهر، همچنان یک سرمایه فرهنگی زنده محسوب میشود.
فعال شدن دوباره این ظرفیت، نیازمند بازتعریف رابطه موسیقی با زندگی شهری، تقویت آموزش هدفمند و ایجاد پیوند میان هنر و زیست اجتماعی است. مسیری که اگر جدی گرفته شود، میتواند اصفهان را دوباره به یکی از صداهای اصلی موسیقی ایران تبدیل کند.
گزارش از: حمیده عبدالهی
انتهای پیام/