به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، در پی اعمال محدودیتهای روسیه از مه 2026 میلادی بر واردات محصولات کشاورزی از ارمنستان، ایروان اکنون به شدت در حال جستجوی بازارهای صادراتی جدید است.
در این میان، با توجه به روند رو به رشد همگرایی سیاسی میان ارمنستان و اتحادیه اروپا، بازار قاره سبز جذابترین گزینه برای مقامات ایروان به شمار میرود. اما روابط تجاری ارمنستان و اتحادیه اروپا از چه زمانی آغاز شد، ایروان چه کالاهایی را به اروپا صادر میکند و چه اقلامی را از کشورهای اروپایی میخرد؟
فراز و نشیبهای تاریخی در روابط تجاری ایروان و بروکسل
روابط تجاری میان ارمنستان و اروپا در واقع از سال 2003 میلادی و پس از پیوستن این کشور قفقاز جنوبی به سازمان تجارت جهانی (WTO) آغاز شد. تا قبل از سال 2009، مبادلات تجاری با اتحادیه اروپا به دلیل ایجاد پیوندهای تجاری جدید روندی صعودی داشت؛ به طوری که اروپا با حجم مبادلاتی معادل 598 میلیون دلار، یکسوم کل تجارت خارجی ارمنستان را به خود اختصاص داده بود.
با این حال، بحران اقتصادی جهانی در سالهای 2009 تا 2013 ضربه سختی به این روند وارد کرد و حجم تجارت میان ارمنستان و اروپا با سقوطی چشمگیر و کاهشی 45 درصدی، به طور میانگین به 328 میلیون دلار کاهش یافت.
در سال 2013، ارمنستان مذاکراتی را با اتحادیه اروپا برای انعقاد توافقنامه ایجاد منطقه تجارت آزاد آغاز کرد که میتوانست دسترسی گستردهای را به بازار داخلی اروپا فراهم کند، اما ایروان در نهایت چرخش موضع داد و در سال 2015 به اتحادیه اقتصادی اوراسیا که یک بلوک تجاری تحت رهبری روسیه است، پیوست.
در سالهای 2015 تا 2017، حجم مبادلات تجاری میان ارمنستان و اتحادیه اروپا رشد کند اما پایداری در حدود 2 الی 3 درصد را تجربه کرد و به حدود 1.5 میلیارد دلار در سال رسید. در اواخر سال 2017، دو طرف «توافقنامه همکاری جامع و ارتقایافته» (CEPA) را امضا کردند که این سند به طور رسمی از سال 2021 اجرایی شد. تنها یک سال پس از امضای این توافقنامه، حجم مبادلات تجاری ارمنستان و اروپا با 19 درصد رشد به 1.8 میلیارد دلار افزایش یافت.
رکوردشکنیهای آماری و پدیده «بازصادرات» به روسیه
بررسی روند آماری نشان میدهد که حجم تجارت میان ارمنستان و اتحادیه اروپا همواره تحت تاثیر تحولات ژئوپلیتیک و اقتصادی منطقهای و بینالمللی با نوسان همراه بوده است. سالهای 2018 و 2019 (دوران پیش از شیوع کرونا) سالهای موفقی بودند و حجم مبادلات به حدود 1.7 تا 1.8 میلیارد دلار رسید. اما سال 2020 با شیوع کووید-19 و بروز بحران در زنجیرههای تأمین و لجستیک، کاهش 23 درصدی تجارت را رقم زد و این رقم را به 1.35 میلیارد دلار رساند. در سال 2021 این شاخص تا حدودی احیا شد و به 1.6 میلیارد دلار بازگشت.
سالهای 2022 تا 2024 را میتوان دوران رکوردشکنی بیسابقه در روابط تجاری دو طرف دانست که فراتر از چارچوب روابط دوجانبه متعارف بود. در سال 2022، واردات ارمنستان از کشورهای اروپایی نزدیک به 150 درصد جهش یافت و کل حجم تجارت دوجانبه با 44 درصد افزایش به رقم بیسابقه 2.3 میلیارد دلار رسید. البته این آمار نشاندهنده تجارت خالص دوجانبه نبود؛ چرا که با وضع تحریمهای گسترده علیه روسیه در سال 2022، بخش عمدهای از صادرات اروپا که پیشتر راهی بازار روسیه میشد، از طریق کشورهای همسایه مسکو از جمله ارمنستان بازصادرات شد.
این روند در سال 2023 شدت بیشتری یافت و حجم مبادلات به 2.9 میلیارد دلار رسید که در این میان، واردات ارمنستان از اتحادیه اروپا با ثبت رقم 2.1 میلیارد دلار، بسیار فراتر از صادرات آن بود. در سال 2024، حجم مبادلات با کمی کاهش به سطح سال 2022 بازگشت و رقم 2.3 میلیارد دلار را ثبت کرد.
سال 2025 را میتوان یک نقطه عطف دانست؛ چرا که با کاهش حجم بازصادرات کالاهای اروپایی از ارمنستان به روسیه، تجارت واقعی میان این کشور قفقاز جنوبی و کشورهای اروپایی با 7 درصد رشد به 2.5 میلیارد دلار رسید. همچنین در سهماهه نخست سال جاری میلادی (2026)، تجارت ارمنستان با اروپا با رشد سالانه 54 درصدی به 763 میلیون دلار افزایش یافته است.
تراز تجاری ارمنستان و اروپا؛ سهم ناچیز بخش کشاورزی
در حال حاضر، اتحادیه اروپا پس از روسیه و چین، سومین شریک تجاری بزرگ ایروان محسوب میشود و 11.8 درصد از کل تجارت خارجی ارمنستان را به خود اختصاص داده است که این رقم یکسوم سهم روسیه از تجارت این کشور است. در این میان، 27 درصد از این مبادلات مربوط به صادرات ارمنستان به اروپا و 73 درصد آن مربوط به واردات از اروپا است.
صادرات ارمنستان به اتحادیه اروپا به دو بخش کالاهای صنعتی و محصولات کشاورزی تقسیم میشود. بر اساس آمارهای سال 2025، کالاهای صنعتی با ارزش 443 میلیون دلار، نزدیک به 95 درصد از کل صادرات ارمنستان به اروپا را تشکیل دادهاند. از این میزان، 50 درصد مربوط به محصولات صنایع نساجی و 41 درصد شامل فلزات و مواد معدنی (نظیر مس، آلومینیوم، مولیبدن، روی، فولاد، آهن و فلزات گرانبها) بوده و 10 درصد نیز به سایر کالاهای صنعتی نهایی اختصاص داشته است.
در مقابل، محصولات کشاورزی ارمنستان سهم بسیار ناچیزی یعنی تنها 5.5 درصد از صادرات به اروپا را دارا هستند. در سال 2025، ایروان از این طریق تنها 26 میلیون دلار درآمد کسب کرد که جزئیات آن شامل 58 درصد نوشیدنی، 14 درصد میوه، سبزیجات و روغن زیتون و 28 درصد سایر محصولات نظیر آبمیوه، عسل و خشکبار بوده است.
از سوی دیگر، ارمنستان برعکس صادرات خود که عمدتاً مواد خام است، کالاهایی با ارزش افزوده بالا از اروپا وارد میکند که 83 درصد کل واردات از این قاره را شامل میشود. ارزش کل واردات ارمنستان از اروپا در سال 2025 بالغ بر 1.95 میلیارد دلار بود که شامل 23 درصد ماشینآلات و تجهیزات الکتریکی، 14 درصد محصولات صنایع شیمیایی و دارویی، 13.5 درصد محصولات کشاورزی و صنایع غذایی فرآوریشده، 8 درصد تجهیزات پزشکی، 6.2 درصد وسایل نقلیه، 3 درصد محصولات نساجی و 32.3 درصد سایر اقلام از جمله محصولات پتروشیمی، سنگها و فلزات قیمتی و دخانیات بوده است.
طرح جدید بروکسل برای حذف تعرفهها و جدایی ایروان از مسکو
در خصوص چارچوبهای حقوقی، ارمنستان در سالهای 2014 تا 2021 کالاهای خود را تحت «سیستم تعمیمیافته ترجیحات» (GSP) به اروپا صادر میکرد که حدود 60 درصد صادرات این کشور را از پرداخت تعرفه معاف میکرد. امروزه مبنای این روابط، همان توافقنامه CEPA است که بر تنوعبخشی به تجارت و گذار تدریجی ارمنستان به استانداردهای کیفیت اروپایی تأکید دارد.
در جدیدترین تحول، در اوایل جولای 2026، اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا اعلام کرد که اتحادیه اروپا آمادگی دارد «اقدامات تجاری خودمختار» (ATM) را برای ارمنستان اعمال کند. این مکانیزم که معمولاً برای یک دوره یکساله فعال میشود، تعرفههای گمرکی را برای اکثر کالاهای وارداتی به اروپا لغو میکند.
این پیشنهاد با هدف هدایت مجدد صادرات ارمنستان، بهویژه در بخش کشاورزی، از بازار روسیه به سمت بازارهای اروپایی ارائه شده است. البته این سازوکار هنوز اجرایی نشده و برای نهایی شدن نیازمند تصویب در پارلمان اروپا و شورای اروپا است.
انتهای پیام/