به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در دنیای پرشتاب امروز که کودکان و نوجوانان با انبوهی از محرکهای دیجیتال و آموزشی روبهرو هستند، نقش هنرهای نمایشی در پرورش نسل خلاق و توانمند بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. نمایش خلاق و تئاتر کودک و نوجوان، فارغ از جنبههای سرگرمی، ابزاری قدرتمند برای رشد مهارتهای فردی، اجتماعی و عاطفی به شمار میروند.
خبرنگار تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با یارا بختیاری، مربی باسابقه و پیشکسوت حوزه نمایش خلاق و بازیگری کودک و نوجوان، به بررسی ابعاد مختلف این هنر تأثیرگذار، چالشهای پیشرو و راهکارهای توسعه آن پرداخته است. بختیاری با بیش از دو دهه تجربه درخشان در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مدیریت کارگاههای تخصصی مادر و کودک در استانهای همدان، تهران و کرج، دیدگاههای ارزشمندی را درباره وضعیت کنونی و چشمانداز آینده تئاتر دانشآموزی و مهارتآموزی در نظام آموزشی کشور مطرح کرده است که در ادامه میخوانید.
روایت یارا بختیاری از اثرگذاری هنر بر رشد شخصیت کودکان
تسنیم: تئاتر و نمایش خلاق را بهعنوان ابزاری تربیتی چگونه ارزیابی میکنید و این هنر چه تأثیری بر رشد شخصیت کودکان و نوجوانان دارد؟
بختیاری: تئاتر و نمایش خلاق، بیشک از مؤثرترین و غنیترین ابزارهای تربیتی در حوزه کودک و نوجوان هستند. تجربه نزدیک به دو دهه فعالیت تخصصی در این عرصه به من ثابت کرده است که این هنر، فراتر از یک فعالیت تفریحی، نقش بنیادینی در رشد اعتمادبهنفس، پرورش خلاقیت، افزایش تمرکز و تقویت مهارتهای ارتباطی و اجتماعی کودکان ایفا میکند.
کودکان در فرآیند نمایش خلاق، نهتنها یاد میگیرند که چگونه نقشهای مختلف را ایفا کنند، بلکه با قرار گرفتن در موقعیتهای متنوع و تعاملی، توانایی همکاری، همدلی و حل مسئله را به شکلی عمیق و ملموس درک میکنند. بسیاری از کودکانی که در طول سالهای فعالیت با آنها کار کردهام، بهویژه آنهایی که با مشکلات ارتباطی، کمرویی یا حتی لکنت زبان مواجه بودند، پس از چند ماه حضور منظم در کارگاههای نمایش خلاق، تحولات شگفتانگیزی را تجربه کردند و این پیشرفتها همواره برای من و خانوادهشان بسیار امیدبخش و الهامبخش بوده است.
بهنظر من، آنچه نمایش خلاق را از سایر فعالیتهای آموزشی متمایز میکند، ظرفیت بینظیر آن در ایجاد بستری امن و شاد برای کشف استعدادها و بروز احساسات است. در این فضا، کودک نه یک شنونده منفعل، بلکه یک کنشگر فعال و خلاق محسوب میشود که با تمام وجود در فرآیند یادگیری شرکت دارد. این رویکرد باعث میشود تا یادگیری برای کودک به یک تجربه لذتبخش و ماندگار تبدیل شود و مفاهیم پیچیده اخلاقی، اجتماعی و عاطفی به سادهترین و عمیقترین شکل ممکن به او منتقل گردد. به همین دلیل، من همواره بر این باور بودهام که سرمایهگذاری بر تئاتر و نمایش خلاق، در واقع سرمایهگذاری بر سلامت روان، رشد عاطفی و آینده اجتماعی کودکان ماست و این مسیر، اگرچه دشوار، اما بسیار ارزشمند و ضروری است.
هشدار نسبت به غفلت از مهارتآموزی در مدارس
تسنیم: آیا میتوان از نمایش خلاق برای مدیریت و حل مشکلات رفتاری و عاطفی کودکان بهره برد و شما در این زمینه چه تجربیاتی داشتهاید؟
بختیاری: بله، قطعاً چنین است؛ هرچند باید تأکید کنم که نگاه صرفاً درمانی و بالینی به این موضوع، رویکرد مناسبی نیست و میتواند از اصالت هنری و تربیتی این ابزار ارزشمند بکاهد. با این حال، تجربه عملی من نشان داده که نمایش خلاق، بهدلیل ماهیت بازیمحور و گروهی خود، بستری فوقالعاده مؤثر برای کاهش بسیاری از تنشها، اضطرابها و مشکلات ارتباطی در کودکان فراهم میآورد. کودکانی که در محیطهای آموزشی و خانوادگی امکان ابراز وجود پیدا نمیکنند، در جریان بازیهای نمایشی و نقشآفرینی، فرصت مییابند تا بدون ترس از قضاوت، احساسات و افکار درونی خود را بروز دهند و این رهاسازی، بهخودیخود یک فرآیند شفابخش و آرامشبخش است. من کودکانی را دیدهام که بهدلیل خجالتی بودن یا ترس از شکست، در تعاملات اجتماعی دچار مشکل بودند و پس از چند جلسه حضور در کارگاه، با ایفای نقشهای مختلف، کمکم توانستند بر ترس خود غلبه کنند و لبخند و اعتماد را دوباره به چهره خود بازگردانند.
آن دانشآموزی که لکنت داشت و حالا ستاره صحنه است
مؤثرترین تجربه من در این زمینه، مربوط به کودکی بود که دچار لکنت زبان شدید بود و در برقراری ارتباط با همسالان خود بسیار ناتوان و مضطرب به نظر میرسید. این کودک پس از حضور در کارگاههای نمایش خلاق و با تشویق به بازیهای گروهی و نقشآفرینی، بهتدریج متوجه شد که در فضای نمایش، دیگران نه بر روی نقص گفتاری او، بلکه بر روی خلاقیت و انرژی او در بازی تمرکز دارند. همین موضوع باعث شد تا استرس او کاهش یابد و در کمال شگفتی، لکنت او پس از چند ماه بهبود چشمگیری پیدا کند. این تجربه و صدها تجربه مشابه دیگر، به من ثابت کرد که هنر و بازی میتوانند بهعنوان ابزاری کارآمد برای کاهش آسیبهای روانی و تقویت بنیان عاطفی کودکان عمل کنند، مشروط بر اینکه مربیان و تسهیلگران با شناخت کافی و عشق و صبر بینهایت با این کودکان همراه شوند.
تسنیم: کارگاههای آموزشی شما با چه اهداف کلان و مشخصی طراحی و اجرا میشوند و چه مهارتهایی را در کودکان و نوجوانان هدف قرار دادهاید؟
بختیاری: محور اصلی و قلب تپنده تمام کارگاههایی که من در همدان، تهران و کرج طراحی و مدیریت کردهام، فراتر از آموزش صرف فنون بازیگری، تقویت مهارتهای بنیادین زندگی است. اهداف ما در این کارگاهها را میتوان در چند محور اساسی خلاصه کرد: نخست، تقویت اعتمادبهنفس است، بهگونهای که کودک باور کند توانایی ایفای نقشهای مختلف و مواجهه با موقعیتهای گوناگون را دارد. دوم، افزایش تمرکز و دقت است که در دنیای پرآشوب امروز و با هجوم محرکهای دیجیتال، به یکی از نیازهای اساسی کودکان تبدیل شده است. سوم، پرورش خلاقیت و تخیل است که به کودک امکان میدهد تا دنیای پیرامون خود را به شیوهای نو و متفاوت ببیند و برای مسائل، راهحلهای بدیع و شخصی پیدا کند. و در نهایت، رشد مهارتهای اجتماعی و عاطفی نظیر کار گروهی، همدلی، مدیریت خشم، صبر و توانایی گوش دادن به دیگران است که برای موفقیت در زندگی فردی و جمعی نقشی حیاتی دارند.
من عمیقاً معتقدم که هدف نهایی ما در این کارگاهها، پرورش انسانهایی توانمند، مستقل، خلاق و مسئولیتپذیر برای جامعۀ فرداست. ما به دنبال این هستیم که کودکان از سنین پایین، قدرت حل مسئله و تفکر نقادانه را در موقعیتهای عملی و ملموس تجربه کنند و یاد بگیرند که چگونه با چالشهای فردی و اجتماعی خود به شکلی سالم و سازنده روبهرو شوند. به همین دلیل، تمام فعالیتهای ما در کارگاهها، از بازیهای بداهه و نمایشی گرفته تا کار با عروسک و ساخت صحنه، در خدمت تحقق این اهداف کلان طراحی شدهاند. من همیشه به والدین میگویم که اگر کودک شما در این کارگاهها، یک نقش کوچک را بهخوبی ایفا کند یا یک مسئله گروهی را با کمک دوستانش حل کند، این موفقیت برای من بسیار ارزشمندتر از اجرای یک نمایش بزرگ و پرزرقوبرق در جشنواره است؛ زیرا اینها مهارتهای واقعی زندگی هستند که تا پایان عمر همراه او خواهند بود.
تسنیم: ارزیابی شما از جایگاه و کیفیت مهارتآموزی در نظام آموزشی فعلی کشور چیست و چه کاستیهایی در این زمینه مشاهده میکنید؟
بختیاری: با کمال تأسف، باید بگویم که نظام آموزشی فعلی ما، همچنان بیش از اندازه بر محوریت آموزشهای نظری و حفظیات متمرکز است و به مقولۀ حیاتی مهارتآموزی، بهویژه در حوزه مهارتهای نرم و زندگی، کمتر از آنچه شایسته است توجه میکند. مدارس ما اغلب دانشآموزان را برای موفقیت در آزمونها و کسب نمرات بالا آماده میکنند، اما آنها را برای مواجهه با پیچیدگیهای واقعی زندگی، نظیر مدیریت روابط، حل تعارض، تصمیمگیری در شرایط دشوار و ابراز خلاقیت، آماده نمیسازند. این خلأ آموزشی، زمانی خود را به شکلی دردناک نشان میدهد که میبینیم نوجوانانی با معدلهای بالا، در برخورد با یک مسئله ساده روزمره یا یک تعارض عاطفی، کاملاً درمانده و ناتوان عمل میکنند. در حالی که مهارتهای اساسی زندگی از طریق بازی، فعالیتهای گروهی، طبیعتگردی، تجربههای عملی و تعامل چهرهبهچهره با دیگران شکل میگیرند، اما متأسفانه این گونه فعالیتها در برنامههای درسی ما جایگاه چندانی ندارند و ساعتهای درس تربیت بدنی و هنر نیز اغلب به حاشیه رانده میشوند.
من بر این باورم که آموزش بدون پرورش، نهتنها نمیتواند پاسخگوی نیازهای نسل آینده باشد، بلکه گاه حتی به عاملی بازدارنده در مسیر رشد متوازن شخصیت کودکان تبدیل میشود. کودکی که تمام روز را صرف حفظ کردن فرمولها و تاریخها میکند، اما هرگز فرصت نمییابد تا در یک فعالیت گروهی، نقش خود را پیدا کند، نظر خود را بیان کند یا شکست را تجربه کرده و از آن عبور کند، در حقیقت یک بعد بسیار مهم از وجود خود را نادیده گرفته است. بهنظر من، برای اصلاح این وضعیت، نیازمند یک تحول اساسی در نگاه سیاستگذاران آموزشی هستیم تا مهارتآموزی را نه بهعنوان یک فعالیت جانبی و کماهمیت، بلکه بهعنوان ستون اصلی و همتراز با آموزشهای نظری، در صدر برنامههای درسی قرار دهند و بودجه و زمان کافی را به آن اختصاص دهند.
تسنیم: در عصر دیجیتال و با توجه به استفاده گسترده کودکان از فضای مجازی و بازیهای رایانهای، چه چالشها و فرصتهایی پیش روی رشد مهارتهای اجتماعی و خلاقیت آنها قرار دارد؟
بختیاری: فضای مجازی و ابزارهای دیجیتال، همچون شمشیری دو لبه، همزمان چالشها و فرصتهای بزرگی را برای نسل امروز و آینده ایجاد کردهاند. چالش اصلی و بسیار جدیای که من با آن مواجه هستم، این است که بسیاری از کودکان و نوجوانان، بخش اعظم اوقات فراغت خود را بهجای تعاملات حضوری و پویا، صرف تماشای محتوای انفعالی در گوشیهای همراه و بازیهای رایانهای میکنند. این موضوع باعث میشود تا آنها فرصتهای گرانبهایی را برای کسب مهارتهای اساسی زندگی مانند برقراری ارتباط چهرهبهچهره، مذاکره، همدلی با همسالان در فضای واقعی، تحمل ناکامی و حل مسئله از دست بدهند. کودکی که ساعتها در بازیهای رایانهای غرق میشود، ممکن است در دنیای مجازی یک قهرمان باشد، اما در دنیای واقعی در بیان سادهترین احساسات یا مواجهه با یک موقعیت اجتماعی پیشبینینشده، دچار اضطراب و انفعال شود. همچنین، محتوای بسیاری از این بازیها و فضاها، اغلب خلاقیت را به حاشیه میرانند و کاربر را به مصرفکنندهای منفعل تبدیل میکنند، که این خود، ضربهای بزرگ به تخیل پویا و پرسشگر کودک است.
اما در کنار این چالشها، نباید از فرصتهای بینظیری که فضای مجازی در اختیار ما قرار میدهد نیز غافل شد. من خود در دوران همهگیری کرونا، با برگزاری کارگاههای آنلاین، توانستم با کودکان و نوجوانانی از استانهای مختلف کشور ارتباط برقرار کنم و این تجربه به من نشان داد که اگر از ابزارهای دیجیتال بهدرستی و خلاقانه استفاده شود، میتوانند پلهای ارتباطی جدیدی برای آموزش و تبادل فرهنگی ایجاد کنند. بهعنوان مثال، برگزاری نمایشهای گروهی در فضای مجازی یا استفاده از نرمافزارهای طراحی برای خلق شخصیتهای نمایشی، میتواند کودکان را به سمت خلق و نوآوری سوق دهد. بنابراین، راهکار اساسی این نیست که کودکان را از فضای مجازی منع کنیم، زیرا این کار نه عملی است و نه هوشمندانه؛ بلکه باید با برنامهریزی دقیق و ارائه جایگزینهای جذاب و پویای حضوری مانند کارگاههای نمایش خلاق، اردوهای طبیعتگردی و فعالیتهای گروهی، تعادل را به زندگی آنها بازگردانیم و از آنها انسانهایی مستقل، مسئول و خلاق بسازیم.
تسنیم: بهعنوان یک مربی با تجربه، جایگاه و نقش تئاتر دانشآموزی را در نظام تعلیم و تربیت چگونه ارزیابی میکنید و چه ظرفیتهای نهفتهای در این حوزه وجود دارد که مغفول مانده است؟
بختیاری: تئاتر دانشآموزی، بهنظر من، یکی از ارزشمندترین و در عین حال مغفولماندهترین ظرفیتهای نظام آموزشی ما برای پرورش نسلی خلاق، نقاد و بااعتمادبهنفس است. این حوزه، نهتنها یک فعالیت هنری، بلکه یک بستر جامع آموزشی و تربیتی محسوب میشود که میتواند بهطور همزمان، مهارتهای زبانی، اجتماعی، عاطفی و جسمانی دانشآموزان را تقویت کند. وقتی یک دانشآموز در یک اثر نمایشی شرکت میکند، او فقط نقش خود را حفظ نمیکند؛ بلکه در فرآیندی پیچیده، با متن ادبی ارتباط برقرار میکند، با دیگران همکاری مینماید، احساسات خود و دیگران را درک میکند، زمان خود را مدیریت مینماید و اعتمادبهنفس خود را در برابر تماشاگران میآزماید.
این تجارب گرانبها، هیچکدام در کتابهای درسی یافت نمیشوند، اما برای ساختن یک انسان کامل و توانمند، حیاتی و ضروری هستند. متأسفانه، هنوز آنگونه که شایسته است، به این ظرفیت عظیم توجه نمیشود و بودجه و نیروی انسانی متخصص کافی برای آن در نظر گرفته نمیشود.
بزرگترین ظرفیت نهفته در تئاتر دانشآموزی، استعدادیابی و پرورش نسل آیندهسازان عرصه فرهنگ و هنر است. من طی سالها فعالیت، استعدادهای درخشان و شگفتانگیزی را در میان دانشآموزان دیدهام که با یک هدایت هنری صحیح و اندک حمایتی، میتوانند به ستارههای تئاتر حرفهای این مرز و بوم تبدیل شوند. اما متأسفانه فقدان نگاه بلندمدت و حمایتهای مقطعی و سطحی، باعث میشود این استعدادها در همان ابتدای راه خاموش شوند. سرمایهگذاری بر تئاتر دانشآموزی، سرمایهگذاری بر آینده فرهنگی و اجتماعی کشور است. اگر میخواهیم فردا تماشاگرانی فهیم و منتقد و هنرمندانی متعهد و توانمند داشته باشیم، باید از امروز، با اختصاص بودجه، برگزاری کارگاههای مستمر و فراهم کردن فضای اجرا، این حرکت عظیم و مردمی را در مدارس جدی بگیریم.
فقر نمایشنامههای استاندارد؛ بزرگترین مانع بر سر راه تئاتر کودک و نوجوان
تسنیم: بهعنوان یک فعال و مربی در این حوزه، مهمترین چالشها و مشکلاتی که بر سر راه توسعه و ارتقای کیفی تئاتر دانشآموزی و کودک وجود دارد، کداماند و برای رفع آنها چه راهکارهای عملی پیشنهاد میدهید؟
بختیاری: متأسفانه، چالشهای فراروی تئاتر کودک و نوجوان، بهویژه در بستر مدارس، متعدد و ریشهدار هستند. اولین و مهمترین چالشی که من با آن مواجه هستم، کمبود شدید نمایشنامههای استاندارد و متناسب با نیازهای روحی و سنی کودکان و نوجوانان است. بسیاری از متونی که در اختیار مدارس و حتی برخی مراکز تخصصی قرار میگیرند، یا ترجمهای ضعیف از آثار خارجی هستند که با فرهنگ و دغدغههای بچههای ما همخوانی ندارند، یا آثاری کلیشهای و سطحیاند که فاقد عمق دراماتیک و آموزشی لازم هستند. در نتیجه، اغلب شاهد اجرای آثاری هستیم که موضوعات بزرگسالانه و پیچیدهای را به دانشآموزان تحمیل میکنند، در حالی که آنها نیازمند داستانهایی هستند که با دنیای عاطفی و خیالی خودشان پیوند داشته باشد.
این خلأ محتوایی، بزرگترین مانع بر سر راه رشد کیفی تئاتر دانشآموزی است و نیازمند توجه جدی نویسندگان و پژوهشگران این حوزه دارد. چالش دوم، ضعف در آموزش و هدایت هنری است. بسیاری از مدارس، مربیان آموزشدیده و متخصص در زمینه کارگردانی و نمایش خلاق ندارند و این کار به دوش معلمانی میافتد که علیرغم علاقه، فاقد دانش تخصصی کافی در این زمینه هستند و این امر باعث میشود استعدادهای نهفته دانشآموزان بهدرستی شکوفا نشوند.
شاهنامه در تئاتر دانشآموزی؛ گنجینهای که هنوز به آن دست نزدهایم
برای رفع این چالشها، پیشنهادات عملی من در چند محور قابل طرح است: نخست، تولید و تأمین نمایشنامههای استاندارد و بومیشده با همکاری نویسندگان توانمند و پژوهشگران حوزه کودک و نوجوان و همچنین بهرهگیری از ظرفیت عظیم ادبیات کهن ایران، بهویژه شاهنامه، که سرشار از داستانهای پرماجرا و آموزنده است؛ اما این بهرهگیری باید با پژوهش عمیق و بازنویسی خلاقانه صورت گیرد تا برای مخاطب امروزی جذاب و قابلدرک باشد.
دوم، برگزاری دورههای آموزشی تخصصی و کارگاههای توانمندسازی برای مربیان و معلمان علاقهمند به تئاتر، تا آنها بتوانند با روشهای نوین و خلاقانه به هدایت هنری دانشآموزان بپردازند. سوم، حمایت مالی و معنوی از مدارس و گروههای دانشآموزی برای برگزاری اجراهای عمومی و شرکت در جشنوارههای استانی و کشوری، زیرا دیده شدن و بازخورد گرفتن از تماشاگران، یکی از مهمترین محرکهای پیشرفت برای دانشآموزان است. و در نهایت، چهارم، اختصاص بخشی مستقل و جدی در جشنوارههای معتبر تئاتر کودک و نوجوان به آثار دانشآموزی، تا این حوزه از حاشیه خارج شده و بهعنوان یک ژانر ارزشمند و مستقل مورد توجه قرار گیرد.
تسنیم: با توجه به تمام تجربیات و دیدگاههای شما، مهمترین پیام شما به مسئولان، مربیان و خانوادهها در مورد اهمیت و ضرورت توجه به تئاتر و نمایش خلاق برای ساختن آیندهای بهتر برای کودکان چیست؟
بختیاری: مهمترین و صمیمیترین پیام من به همه کسانی که دغدغه آینده کودکان و نوجوانان ایران را دارند، این است که بیاییم و نگاهمان را به هنر، بهویژه تئاتر، تغییر دهیم. تئاتر در مدرسه، صرفاً یک برنامه جانبی و تفریحی برای پر کردن اوقات فراغت نیست؛ بلکه یک ضرورت تربیتی و یک نیاز اساسی برای رشد همهجانبۀ نسل فرداست. ما نباید تئاتر دانشآموزی را با معیارهای سختگیرانۀ تئاتر حرفهای و بزرگسالان بسنجیم و از آن انتظار اجراهایی بینقص و تماشاگرپسند داشته باشیم؛ بلکه باید به فرآیند پرورشی و آموزشی آن اهمیت دهیم. مهمترین دستاورد تئاتر دانشآموزی، خودِ این مسیر است؛ همین که یک دانشآموز جسارت پیدا کند روی صحنه برود، صدای خود را به دیگران برساند، با یک تیم هماهنگ شود، اشتباه کند و از آن درس بگیرد و در نهایت، لذت خلق یک اثر جمعی را تجربه کند، یعنی ما در تربیت او موفق بودهایم، حتی اگر آن نمایش به جشنواره راه پیدا نکند.
من به مسئولان فرهنگی و آموزشی کشور میگویم که حمایت مالی و معنوی از تئاتر دانشآموزی، بهترین و پربازدهترین سرمایهگذاری برای ساختن یک جامعۀ پویا، خلاق و با نشاط است. به مربیان عزیز میگویم که صبور و عاشق باشند و باور داشته باشند که هر کودکی، یک استعداد منحصربهفرد برای درخشیدن دارد و نقش شما، روشن کردن این استعدادهاست. و به والدین فهیم میگویم که فرزندان خود را به تماشای تئاترهای خوب ببرند و آنها را به شرکت در کارگاههای نمایشی تشویق کنند، حتی اگر فرزندشان قصد ندارد بازیگر شود. زیرا تجربه تئاتر، به او اعتمادبهنفس، همدلی و توانایی بیان میدهد که در هر شغل و جایگاهی، گرانبهاترین سرمایه او خواهد بود. بیایید با هم، با عشق و جدیت، آیندهای بسازیم که در آن، کودکان ما نه تنها مصرفکنندگان هنر، بلکه خالقان و آفرینندگان فرهنگ این سرزمین باشند.
انتهای پیام/