به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، باد در خراسان جنوبی فقط پدیدهای طبیعی نیست؛ قرنهاست که بخشی از زندگی مردم این سرزمین را ساخته است. در پهنهای که خشکی و کمآبی، زندگی را دشوار کرده، مردمان شرق ایران از نیروی باد برای چرخاندن سنگ آسیاب و تأمین نان زندگی بهره گرفتهاند و سازههایی را بنا کردهاند که امروز به یکی از مهمترین پروندههای میراث فرهنگی کشور برای ثبت جهانی تبدیل شده است.
آسبادهای خراسان جنوبی، سازههایی خشتی، چوبی و سنگی هستند که با مهندسی متناسب با اقلیم منطقه ساخته شدهاند. این بناها تنها یک آسیاب قدیمی نیستند؛ بخشی از یک نظام اقتصادی و اجتماعی بودهاند که در آن، باد، گندم را به آرد و آرد را به نان تبدیل میکرد و چرخهای از تولید، اشتغال و زندگی را در روستاهای شرق کشور شکل میداد.
حالا پس از سالها خاموشی بسیاری از این سازهها، آسبادهای خراسان جنوبی در مسیر تازهای قرار گرفتهاند؛ مسیری که مقصد آن فهرست میراث جهانی یونسکو است.
خراسان جنوبی؛ قلب آسبادهای ایران
خراسان جنوبی بیش از 70 درصد آسبادهای شناساییشده ایران را در خود جای داده است. تمرکز اصلی این سازهها در شهرستانهای نهبندان و درمیان است؛ هرچند در شهرستانهایی مانند بیرجند نیز نمونههایی از آسبادها وجود دارد.
در شهرستان درمیان، بیش از یکصد آسباد شناسایی شده که بیش از 60 مورد آن در شهر طبس مسینا قرار دارد. همین گستردگی باعث شده این استان نقشی تعیینکننده در پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران داشته باشد؛ پروندهای که به صورت مشترک میان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان دنبال میشود.
سید احمد برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی، با اشاره به جایگاه استان در این پرونده میگوید بیش از 70 درصد آسبادهای ایران در خراسان جنوبی قرار گرفته و بخش قابل توجهی از آنها در شهرستانهای نهبندان و درمیان متمرکز است.
به گفته او، طی یک سال گذشته اقدامات گستردهای برای تکمیل پرونده، مرمت و احیای آسبادها و آمادهسازی سایتهای شاخص انجام شده است.
سه گام حیاتی تا یونسکو
مسیر ثبت جهانی آسبادها اما تنها به تهیه پرونده و مستندسازی محدود نمیشود. آزادسازی حریم، رفع معارضها و مرمت اصولی سازهها از مهمترین اقداماتی است که باید پیش از حضور ارزیابان یونسکو انجام شود. در نشست اخیر کمیته راهبردی ثبت جهانی آسبادها در خراسان جنوبی، سه محور اصلی شامل تکمیل مطالعات و پرونده، آزادسازی حریم آسبادها و مرمت و راهاندازی مجدد آنها مورد بررسی قرار گرفت.
برای مسئولان میراث فرهنگی، مسئله حریم اهمیت ویژهای دارد؛ چرا که وجود ساختوسازها یا موانع در محدوده آثار میتواند تصویری نامناسب از وضعیت حفاظتی آنها ارائه دهد و روند ثبت جهانی را با مشکل مواجه کند. ایمان دهاقین، مشاور معاونت میراث فرهنگی کشور، با اشاره به حساسیت ارزیابیهای یونسکو هشدار داده است که حتی یک خلل در فرآیند آزادسازی حریم میتواند پرونده را با خطر بازگشت مواجه کند.
این هشدار نشان میدهد که فرصت برای آمادهسازی آسبادها محدود است و کوچکترین تأخیر ممکن است هزینه سنگینی برای پروندهای داشته باشد که سالها برای تدوین و تکمیل آن زمان صرف شده است.
حریمهایی که باید آزاد شوند
محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی، از تصمیمات جدید برای آزادسازی حریم آسبادهای شهرستانهای درمیان، نهبندان و بیرجند خبر داده است.
به گفته او، دستگاههای اجرایی مرتبط از جمله ادارهکل راه و شهرسازی و بنیاد مسکن برای اجرای این طرح همکاری خواهند کرد و هدف این است که آزادسازی حریمها در کوتاهترین زمان ممکن انجام شود تا پس از آن عملیات بهسازی و مرمت آثار سرعت بگیرد.
فرهادی تأکید کرده است که ثبت جهانی آسبادها نیازمند همراهی همه دستگاههاست و در کنار ظرفیتهای استانی، حمایت اعتباری وزارت میراث فرهنگی نیز ضرورت دارد.
مرمت؛ از خیرآباد تا نهبندان
در شهرستان درمیان، عملیات مرمت آسبادهای خیرآباد در شهر طبس مسینا وارد فصل جدیدی شده است. این عملیات با استفاده از اعتبارات ملی آغاز شده و آسبادهایی را در بر میگیرد که از گزینههای پیشنهادی پرونده ثبت جهانی هستند.
امیر اسماعیل شهسواری، مسئول میراثفرهنگی شهرستان درمیان، با اشاره به اهمیت این مجموعه گفته است که تعیین حریم، اهداف حفاظتی و مرمتی، از اولویتهای اصلی حفاظت از آسبادهای شهرستان است.
آسبادهای طبس مسینا تنها از منظر معماری اهمیت ندارند؛ آنها گواهی از دانش بومی مردمانی هستند که با شناخت دقیق از جهت و شدت باد، سازههایی متناسب با اقلیم منطقه ایجاد کردند.
در کنار مرمت، عملیات آزادسازی حریم و رفع معارض یکی از رشتهآسبادهای طبس مسینا نیز با هماهنگی فرمانداری و شهرداری این شهر آغاز شده است. در نهبندان نیز تیم فنی و کارشناسی پرونده ثبت جهانی از 9 سایت شاخص آسبادها بازدید کرده و روند مرمت و احیای آنها را مورد بررسی قرار داده است.
روایت آسباد فقط در دیوارها نیست
یکی از نکات مهم در پرونده ثبت جهانی، توجه به جنبههای ناملموس و مردمشناسی آسبادهاست. آسباد تنها دیوارهای خشتی، پرههای چوبی و سنگ آسیاب نیست؛ پشت هر سازه، داستانی از زندگی مردم، روابط اقتصادی، تولید، تجارت و فرهنگ محلی وجود دارد.
محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، در جریان بازدید از آسبادهای شهرستان درمیان بر ضرورت ثبت روایتهای شفاهی و مستندات تاریخی تأکید کرده است.
گفتوگو با پیشکسوتان، استادکاران و افرادی که نسل اندر نسل با آسبادها ارتباط داشتهاند، بخشی از این فرآیند است. دفترهای ثبت ورود و خروج آسبادها، میزان تولید و درآمد، سوابق تجاری، موقوفات، مهرنامهها و هبهنامهها نیز میتوانند اطلاعات ارزشمندی برای تکمیل پرونده فراهم کنند.
طالبیان معتقد است کشف این اسناد میتواند حلقههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی نظام آسباد را برای پژوهشگران روشنتر کند.
«هر آسباد، یک حامی» برای جبران کمبود اعتبار
یکی از چالشهای جدی آسبادهای خراسان جنوبی، منابع مالی مورد نیاز برای مرمت و احیاست. مسئولان استان معتقدند اعتبارات موجود با حجم آثار و گستردگی عملیات مورد نیاز تناسب ندارد. برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی با اشاره به سهم بالای خراسان جنوبی از آسبادهای کشور، خواستار افزایش اعتبارات ملی برای مرمت این آثار شده و تأکید کرده است که عقبماندگی اعتباری سالهای گذشته باید جبران شود.
در کنار پیگیری اعتبارات دولتی، طرح «هر آسباد، یک حامی» برای استفاده از ظرفیت خیرین و بخش خصوصی در استان آغاز شده است. این طرح در نهبندان با استقبال علاقهمندان مواجه شده و قرار است در شهرستان درمیان نیز توسعه پیدا کند؛ اقدامی که میتواند بخشی از بار مالی مرمت و احیای آسبادها را از دوش اعتبارات دولتی بردارد.
یک میراث تاریخی با آیندهای اقتصادی
ثبت جهانی آسبادها تنها به معنای قرار گرفتن نام چند سازه تاریخی در فهرست یونسکو نیست. اگر این ظرفیت با برنامهریزی درست همراه شود، میتواند به یک موتور محرک برای گردشگری خراسان جنوبی تبدیل شود. آسبادهای احیاشده میتوانند به مقصد گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شوند و در کنار آنها، صنایعدستی، خوراکهای محلی، تولید آرد و محصولات بومی و آموزش مهارتهای سنتی نیز رونق بگیرد.
بازسازی شیوه کار آسبادها و نمایش فرآیند آسیاب گندم نیز میتواند تجربهای متفاوت برای گردشگران ایجاد کند؛ تجربهای که در آن، بازدیدکننده تنها یک بنای تاریخی را تماشا نمیکند، بلکه با شیوه زندگی مردم منطقه در گذشته روبهرو میشود. از سوی دیگر، احیای این سازهها میتواند به حفظ بخشی از دانش بومی منجر شود؛ دانشی که اگر نسلهای جدید با آن آشنا نشوند، ممکن است در گذر زمان از میان برود.
آزمون بزرگ برای خراسان جنوبی
اکنون آسبادهای خراسان جنوبی در یک نقطه حساس قرار گرفتهاند. از یک سو، ظرفیت کمنظیر استان و سهم بیش از 70 درصدی آن از آسبادهای ایران، جایگاه خراسان جنوبی را در پرونده ثبت جهانی تثبیت کرده و از سوی دیگر، زمان محدود برای رفع نواقص، تأمین اعتبار و آمادهسازی آثار، مسئولان را با یک آزمون جدی مواجه کرده است.
آزادسازی حریمها، مرمت اصولی، تکمیل مستندات، تأمین نیروی انسانی و تجهیزات و جلب مشارکت مردم و بخش خصوصی، حلقههای زنجیرهای هستند که حذف هر کدام میتواند مسیر ثبت جهانی را دشوار کند.
اما اگر این حلقهها در کنار هم قرار گیرند، آسبادهای خراسان جنوبی میتوانند از سازههایی خاموش در دل کویر به روایتهایی زنده از نبوغ ایرانی تبدیل شوند؛ روایت مردمانی که در سرزمین کمآب و سخت، باد را شناختند، مهارش کردند و از آن برای ساختن زندگی بهره گرفتند.
شاید مهمترین ارزش آسبادها همین باشد؛ اینکه در دل کویر، جایی که طبیعت کمتر با انسان مدارا میکند، نیاکان ما به جای مقابله با طبیعت، زبان آن را آموختند. حالا پس از قرنها، قرار است همین دانش بومی و معماری شگفتانگیز، از روستاهای نهبندان و درمیان راهی فهرست میراث جهانی شود.
انتهای پیام/