به گزارش خبرگزاری تسنیم دفتر جزایر خلیج فارس، در جنوب ایران، در جایی که دریا قرنها بخشی از زندگی، معیشت و فرهنگ مردم بوده است، برخی آیینها فقط برای برگزاری یک مراسم در تقویم باقی نماندهاند؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی مردم هستند و نسل به نسل منتقل میشوند.
«نوروز صیاد» یکی از همین آیینهاست؛ میراثی دریایی که در فرهنگ مردم قشم ریشه دارد و در کنار جلوههای آیینی و اجتماعی خود، تصویری از رابطه انسان با طبیعت و شیوه زیست جوامع ساحلی ارائه میکند.این آیین امسال قرار است 12 شهریورماه برگزار شود؛ رویدادی که بار دیگر توجهها را به یکی از جلوههای کمترشناختهشده فرهنگ دریایی جنوب ایران جلب خواهد کرد.
یک روز برای دریا
در نوروز صیاد، دریا فقط پسزمینه یک جشن نیست؛ محور اصلی آیین است. در سنت صیادان، در این روز صید ماهی و دیگر آبزیان متوقف میشود و مردم از خوردن آبزیان نیز خودداری میکنند. در باور قدیمی جامعه محلی، این توقف فرصتی برای دریا و آبزیان است تا چرخه طبیعی خود را ادامه دهند و نسل آبزیان افزایش پیدا کند.
همین رسم ساده، وجهی متفاوت به نوروز صیاد داده است؛ آیینی که در آن بهرهبرداری از طبیعت با نوعی احساس مسئولیت و احترام همراه شده است.برای مردمی که قرنها معاش خود را از دریا به دست آوردهاند، دریا فقط یک منبع اقتصادی نیست. دریا بخشی از هویت آنان است و نوروز صیاد را میتوان یکی از قدیمیترین روایتهای این پیوند دانست.
نام «نوروز» در این آیین ممکن است در نگاه نخست با نوروز باستانی و آغاز سال خورشیدی تداعی شود، اما نوروز صیاد در اصل به گاهشماری سنتی جوامع دریایی جنوب مربوط است.
صیادان قشم در گذشته برای فعالیتهای دریایی خود نظام زمانی و فصلی ویژهای داشتند و آغاز فصل تازه صیادی را با آیینهایی همراه میکردند. منابع ژئوپارک جهانی قشم نیز نوروز صیاد را بخشی از گاهشماری سنتی صیادان معرفی کردهاند که در پایان تیرماه قرار داشته است.
این تفاوت در تقویم، خود بخشی از اهمیت فرهنگی آیین است؛ زیرا نشان میدهد زندگی مردم ساحلنشین چگونه با فصلها، دریا، شرایط اقلیمی و چرخه صید تنظیم میشده است.در واقع، پیش از آنکه تقویمهای رسمی به معیار اصلی زمانبندی زندگی تبدیل شوند، مردم دریا زمان را با نشانههای طبیعت و تجربه نسلهای پیشین میسنجیدند.
سلخ؛ حافظ یک میراث زنده
اگرچه نوروز صیاد ریشه در فرهنگ صیادان جنوب دارد، روستای سلخ در قشم امروز مهمترین کانون برگزاری و بازنمایی این آیین به شمار میرود.
در این روستا، نوروز صیاد فقط یک برنامه مناسبتی نیست؛ مجموعهای از موسیقی، بازیهای بومی، آیینهای نمایشی، شنا، قایقرانی و دیگر عناصر فرهنگ محلی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و تصویری از سبک زندگی مردم دریا ارائه میکنند. در دورههای گذشته، «رزیفخوانی» و آیین «شوشی» نیز از بخشهای مراسم بودهاند.
این ویژگی باعث شده سلخ در سالهای گذشته به یکی از نقاط مهم برای مطالعه و معرفی میراث ناملموس قشم تبدیل شود؛ چراکه بخش قابل توجهی از آیینها و موسیقیهای این روستا همچنان در میان مردم رواج دارد و تلاشهایی برای انتقال آن به نسلهای جدید انجام شده است.
نوروز صیاد تنها با توقف صید معنا پیدا نمیکند. بخش مهمی از جذابیت آن به آیینهایی بازمیگردد که در کنار دریا شکل گرفتهاند.شنا و آبتنی مردم، اجرای موسیقیهای بومی، بازیهای سنتی، مسابقات دریایی و ساحلی و نمایشهای آیینی، بخشهایی از برنامههایی بودهاند که در سالهای مختلف به مناسبت نوروز صیاد برگزار شدهاند.
«رزیف» نیز از جمله جلوههای فرهنگی مرتبط با زندگی دریانوردان جنوب است؛ موسیقی و حرکتی جمعی که ریشه در فضای کار و زندگی دریایی دارد و امروز در برخی مراسم و مناسبتهای فرهنگی اجرا میشود.در چنین آیینهایی، موسیقی صرفاً برای سرگرمی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی جامعه است. آوازهایی که زمانی با کار دریانوردان و صیادان همراه بودهاند، امروز از طریق همین مراسم امکان ادامه حیات پیدا میکنند.
میراثی که ثبت شده، اما باید زندگی شود
نوروز صیاد در سال 1391 با شماره 1056 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده است. ژئوپارک جهانی قشم همچنین این آیین را در پیوند با دانش سنتی دریانوردی و لنجسازی ایرانی در خلیج فارس معرفی کرده است.اما ثبت یک آیین در فهرست میراث فرهنگی، پایان مسیر نیست. میراث ناملموس زمانی زنده میماند که مردم همچنان آن را باور کنند، اجرا کنند و به نسل بعد منتقل کنند.
در مورد نوروز صیاد نیز مهمترین سرمایه، خود جامعه محلی است؛ مردمی که این آیین را از نسلی به نسل دیگر رساندهاند و اجازه ندادهاند در میان تغییرات سبک زندگی و گسترش مظاهر جدید فرهنگی، به یک خاطره تاریخی تبدیل شود.از همین رو، حفاظت از نوروز صیاد نباید صرفاً به برگزاری یک جشن سالانه محدود شود. مستندسازی روایتهای شفاهی، آموزش آیینهای بومی به کودکان و نوجوانان و حمایت از حاملان اصلی این فرهنگ میتواند به ماندگاری آن کمک کند.
نوروز صیاد در کنار ارزش فرهنگی، ظرفیت قابل توجهی برای گردشگری فرهنگی و جامعهمحور دارد.قشم معمولاً با جاذبههایی مانند جنگلهای حرا، سواحل، ژئوپارک و پدیدههای زمینشناختی شناخته میشود، اما بخش مهمی از هویت این جزیره در فرهنگ مردم آن نهفته است؛ فرهنگی که از دریا، لنج، صید، موسیقی، پوشش، خوراک و آیینهای بومی شکل گرفته است.
برگزاری نوروز صیاد میتواند فرصتی باشد تا گردشگران با این بخش از هویت قشم نیز آشنا شوند؛ البته به شرط آنکه آیین از ریشه اجتماعی خود جدا نشود و به یک برنامه صرفاً نمایشی برای گردشگران تبدیل نگردد.ژئوپارک جهانی قشم نیز بر ظرفیت این آیین برای تقویت گردشگری مسئولانه و پایدار و پیوند آن با شناخت طبیعت و همزیستی با دریا تأکید کرده است.
پیام نوروز صیاد برای امروز
شاید مهمترین پیام نوروز صیاد را بتوان در همان رسمی جستوجو کرد که صیادان یک روز دست از صید میکشند.این رفتار، حتی اگر در گذشته برآمده از باورها و تجربههای بومی بوده باشد، امروز نیز معنایی قابل توجه دارد؛ اینکه منابع طبیعی پایانناپذیر نیستند و ادامه زندگی انسان به حفظ تعادل طبیعت وابسته است.
در روزگاری که فشار بر منابع دریایی و تغییرات محیطی به یکی از دغدغههای جوامع ساحلی تبدیل شده، آیینی که در هسته خود مفهوم احترام به دریا و پرهیز موقت از بهرهبرداری را دارد، میتواند فراتر از یک رسم محلی مورد توجه قرار گیرد.
نوروز صیاد از همین منظر تنها یادگار گذشته نیست؛ بخشی از دانشی است که میتواند برای امروز نیز حرفی برای گفتن داشته باشد.12 شهریورماه امسال، بار دیگر نوروز صیاد در قشم برگزار میشود؛ آیینی که در ظاهر یک جشن است، اما در لایههای عمیقتر خود روایت زندگی مردمانی را بازگو میکند که دریا را هم منبع روزی و هم بخشی از هویت خود میدانند.
در این روز، قایقها آرامتر میشوند، تورها کنار میروند و مردم در کنار یکدیگر بخشی از فرهنگ نیاکان خود را زنده میکنند.نوروز صیاد در نهایت روایت یک رابطه است؛ رابطهای میان انسان و دریا که قرنها دوام آورده و هنوز در حافظه مردم جنوب ایران جریان دارد.اینجا جشن فقط برای انسان نیست؛ روزی است که دریا نیز سهمی از آرامش دارد.
انتهای پیام/7558