خبرگزاری تسنیم ـ فریده ستایشگر| گسترش استفاده از پیامرسانها، شبکههای اجتماعی و ابزارهای ارتباطی دیجیتال، شکل بسیاری از روابط اجتماعی و اقتصادی را تغییر داده است؛ تغییری که دامنه آن به دادگاهها و پروندههای قضایی نیز رسیده است. امروز یک پیام، فایل صوتی، تصویر، ویدئو یا حتی یک اسکرینشات میتواند بخشی از مستندات یک پرونده باشد، اما سؤال مهم اینجاست که آیا هر آنچه روی صفحه تلفن همراه دیده میشود، میتواند بهعنوان دلیل در دادگاه پذیرفته شود؟
پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه به ظاهر یک فایل یا تصویر وابسته باشد، به موضوعی مهمتر یعنی احراز اصالت داده الکترونیکی مربوط است. در واقع، اسکرینشات میتواند در فرآیند رسیدگی قضایی ارائه شود، اما صرف وجود یک تصویر از یک گفتوگو یا پیام، به معنای اثبات قطعی محتوای آن نیست.
این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که ابزارهای ویرایش تصویر، تغییر فایلهای دیجیتال و بهویژه فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی، امکان تولید محتوای جعلی را سادهتر از گذشته کردهاند. بنابراین دادگاه در مواجهه با یک داده الکترونیکی، تنها با این پرسش روبهرو نیست که «این تصویر چه چیزی را نشان میدهد»، بلکه باید بررسی شود که «آیا این تصویر واقعاً متعلق به همان پیام، حساب کاربری و زمان مورد ادعاست یا خیر؟»
اسکرینشات قابل ارائه است، اما لزوماً دلیل قطعی نیست
در نظام حقوقی، الکترونیکی بودن یک داده به خودی خود موجب بیاعتباری آن نمیشود. بر اساس ماده 12 قانون تجارت الکترونیکی، ارزش اثباتی دادهپیام را نمیتوان صرفاً به دلیل شکل و قالب الکترونیکی آن رد کرد. بنابراین پیامها، مکاتبات و سایر دادههای دیجیتال میتوانند در فرآیند رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گیرند. با این حال، تفاوت مهمی میان قابل ارائه بودن یک داده و کافی بودن آن برای اثبات یک ادعا وجود دارد.
یک اسکرینشات ممکن است در اختیار قاضی قرار گیرد و بخشی از قرائن پرونده را تشکیل دهد، اما برای اینکه بتوان بر اساس آن تصمیمگیری کرد، موضوع اصالت داده اهمیت پیدا میکند. به همین دلیل در پروندههایی که صحت پیام یا محتوای دیجیتال محل اختلاف است، امکان ارجاع موضوع به کارشناسی وجود دارد.
در این فرآیند، تلفن همراه فرستنده و گیرنده، تجهیزات مورد استفاده، فایلهای ذخیرهشده و اطلاعات فنی موجود میتوانند مورد بررسی قرار گیرند تا مشخص شود داده مورد استناد تا چه اندازه با واقعیت منطبق است.
پشت یک اسکرینشات چه چیزهایی باید بررسی شود؟
اسکرینشات در ظاهر تنها یک تصویر است؛ تصویری از یک صفحه تلفن همراه که ممکن است نام یک کاربر، متن پیام، تاریخ یا ساعت را نشان دهد. اما برای بررسی قضایی، همین تصویر میتواند پرسشهای متعددی ایجاد کند.
آیا پیام واقعاً در همان حساب کاربری ارسال شده است؟ آیا محتوای آن پس از ارسال تغییر کرده؟ آیا بخشی از مکالمه حذف شده است؟ آیا تصویر از یک پیام واقعی تهیه شده یا با ابزارهای ویرایش تصویر ساخته شده است؟ آیا حساب کاربری مورد نظر واقعاً متعلق به شخصی است که اسکرینشات به او منتسب شده است؟
پاسخ به این پرسشها در بسیاری از موارد نیازمند بررسی فنی است و همین موضوع نقش کارشناسان رسمی حوزه فناوری اطلاعات را در پروندههای مرتبط با ادله الکترونیکی پررنگ میکند.
کارشناس میتواند اطلاعات موجود در تلفن همراه و تجهیزات دیجیتال را بررسی کند و در صورت وجود دادههای قابل استناد، درباره نحوه ایجاد، دریافت، ذخیره یا تغییر اطلاعات اظهارنظر کند.
پیامرسان خارجی هم خارج از دایره بررسی قضایی نیست
استفاده گسترده مردم از پیامرسانهای خارجی، پرسش دیگری را نیز مطرح کرده است؛ اینکه آیا پیامهای موجود در این پلتفرمها اساساً میتوانند در دادگاه ایران مورد استناد قرار گیرند؟
صرف خارجی بودن یک پیامرسان مانع ارائه یا بررسی پیامهای آن در دادگاه نیست. تفاوت اصلی به شیوه دسترسی به اطلاعات و امکان استعلام از ارائهدهنده خدمات بازمیگردد.
در مورد پیامرسانهای داخلی، در صورت وجود مجوز و دستور قضایی، امکان مکاتبه با ارائهدهنده خدمت و بررسی برخی اطلاعات مرتبط وجود دارد. اما در مورد پیامرسانهای خارجی، دسترسی مستقیم به اطلاعات سرویسدهنده ممکن است با محدودیتهای بیشتری همراه باشد و در نتیجه، نقش ادله موجود در تلفن همراه، تجهیزات کاربر و کارشناسی فنی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به همین دلیل، نداشتن دسترسی مستقیم به اطلاعات یک پیامرسان خارجی به این معنا نیست که پیام ارائهشده هیچ ارزش قضایی ندارد؛ بلکه مسیر بررسی اصالت آن میتواند متفاوت باشد.
شماره تلفن چگونه میتواند به احراز هویت صاحب حساب کمک کند؟
یکی از موضوعات مهم در بررسی ادله دیجیتال، انتساب حساب کاربری به یک فرد مشخص است. در بسیاری از پیامرسانها، فعالسازی حساب با استفاده از شماره تلفن همراه و ارسال کد تأیید انجام میشود.
همین فرآیند میتواند در برخی پروندهها زمینه بررسیهای فنی و مخابراتی را فراهم کند. کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات و مخابرات، متناسب با موضوع پرونده و اطلاعات در دسترس، میتوانند بررسی کنند که یک حساب کاربری تا چه اندازه به شماره تلفن و شخص مورد ادعا مرتبط بوده است.
البته این موضوع به معنای آن نیست که صرف ارتباط یک شماره تلفن با یک حساب، بدون بررسی سایر قرائن، میتواند همه ابعاد انتساب یک پیام را اثبات کند. در ادله الکترونیکی نیز مانند سایر ادله، مجموعه شواهد و قرائن اهمیت دارد.
حتی اگر فرد تلفن همراه اصلی خود را در اختیار نداشته باشد، ممکن است اطلاعات مرتبط با حساب یا پیامها در دستگاهها و تجهیزات دیگری باقی مانده باشد. بررسی همین دادههای محلی میتواند به روشن شدن بخشی از واقعیت کمک کند.
وقتی صدای واقعی هم میتواند جعلی باشد
اگر زمانی جعل یک سند کاغذی یا دستکاری یک تصویر مهمترین نگرانی در حوزه ادله بود، امروز فناوری شکل تازهای از جعل را پیش روی نظام قضایی قرار داده است؛ جعل صدا و تصویر با استفاده از هوش مصنوعی.
فناوریهای جدید قادرند نمونه صدای یک فرد را دریافت و با استفاده از آن محتوای صوتی جدید تولید کنند. همین قابلیت، زمینه سوءاستفادههایی را ایجاد کرده که تشخیص آنها برای افراد عادی ممکن است بسیار دشوار باشد.
در برخی موارد گزارش شده است که افراد با صدای شبیهسازیشده نزدیکان خود با دیگران تماس گرفته و درخواست انتقال وجه کردهاند. قربانی نیز به دلیل شباهت صدا، تصور کرده است تماس واقعاً از سوی فرد آشنا برقرار شده است.در نمونههای پیچیدهتر، حتی ارتباط صوتی در کنار پیام یا ایمیل نیز نمیتواند بهتنهایی اصالت محتوای ارتباط را تضمین کند.
برقراری تماس تلفنی هم لزوماً محتوای مکالمه را ثابت نمیکند
یکی از نکات مهم در بررسی ادله صوتی، تفاوت میان اثبات وقوع یک تماس و اثبات محتوای آن تماس است.ممکن است سوابق مخابراتی نشان دهد که در ساعت و تاریخ مشخصی میان دو شماره تلفن ارتباط برقرار شده است. این اطلاعات میتواند وقوع تماس را تأیید کند، اما لزوماً نشان نمیدهد که در آن مکالمه چه مطالبی بیان شده است.
در پروندههای حقوقی و کیفری، همین تفاوت میتواند تعیینکننده باشد. ممکن است فردی یک فایل صوتی را به یک تماس واقعی منتسب کند، در حالی که بخشی از محتوای صوتی دستکاری یا حتی با فناوری هوش مصنوعی تولید شده باشد.
در چنین شرایطی، بررسی کارشناسی فایل صوتی میتواند مشخص کند که آیا محتوای ارائهشده با یک صدای واقعی و یک فایل اصیل مطابقت دارد یا نشانههایی از ویرایش، تغییر یا شبیهسازی در آن دیده میشود.
هوش مصنوعی؛ فرصت فناوری یا تهدیدی برای ادله قضایی؟
ورود هوش مصنوعی به حوزه تولید محتوا، مرز میان «واقعی» و «ساختگی» را پیچیدهتر کرده است. تصویر، صدا و ویدئوهایی که تا چند سال قبل تشخیص جعلی بودنشان برای کارشناسان نسبتاً سادهتر بود، اکنون میتوانند با کیفیتی تولید شوند که تشخیص آنها نیازمند ابزارها و دانش تخصصی باشد.
به همین دلیل، عصر هوش مصنوعی اهمیت کارشناسی ادله الکترونیکی را افزایش داده است. دیگر نمیتوان صرفاً با مشاهده یک فایل صوتی، تصویر یا ویدئو درباره صحت محتوای آن تصمیم گرفت.
آنچه اهمیت دارد، بررسی منشأ داده، نحوه تولید و ذخیره آن، سابقه تغییرات احتمالی و تطبیق اطلاعات موجود با سایر قرائن پرونده است.
اسکرینشات؛ سند نهایی یا یک سرنخ قضایی؟
اسکرینشات را باید بخشی از مجموعه ادله و قرائن یک پرونده دانست، نه لزوماً سندی که بهتنهایی بتواند سرنوشت یک دعوا را تعیین کند.یک تصویر از صفحه پیامرسان میتواند مسیر رسیدگی را روشن کند، یک ادعا را تقویت کند یا قاضی را به سمت بررسی دقیقتر یک موضوع هدایت کند؛ اما ارزش واقعی آن زمانی مشخص میشود که اصالتش در کنار سایر شواهد و در صورت نیاز از طریق کارشناسی فنی بررسی شود.
در شرایطی که جعل دیجیتال روزبهروز آسانتر و حرفهایتر میشود، اتکای مطلق به یک اسکرینشات، فایل صوتی یا ویدئو میتواند خطرناک باشد. هرچه فناوری تولید محتوای جعلی پیشرفتهتر میشود، ضرورت بررسی منشأ و اصالت دادهها نیز افزایش پیدا میکند.
به این ترتیب، در پروندههای قضایی آینده احتمالاً بیش از گذشته شاهد حضور کارشناسان فناوری اطلاعات، متخصصان ادله دیجیتال و ابزارهای تشخیص اصالت خواهیم بود؛ چراکه در دنیای دیجیتال، دیدن یک تصویر یا شنیدن یک صدا دیگر الزاماً به معنای اثبات واقعیت نیست.
انتهای پیام/