خبرگزاری تسنیم ـ مهدیار اسفندیار*؛ پس از جنگ چهل‌روزه ایران و آمریکا، در برخی رسانه‌ها برای اشاره به جان‌باختگان جنگ، به‌جای واژه «شهید» از تعبیر «جان‌فدا» استفاده شد؛ انتخابی که شاید در نگاه نخست صرفاً تغییری ساده در ادبیات رسانه‌ای به نظر برسد، اما پرسشی جدی‌تر را پیش می‌کشد: آیا این دو واژه مترادف‌اند و می‌توان آن‌ها را بدون تفاوت معنایی به جای یکدیگر به کار برد؟ اگر چنین نیست، جایگزینی یکی با دیگری چه تأثیری بر روایت رسانه‌ای از جان‌باختگان جنگ دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید به معنای واژه «شهید» توجه کرد. این واژه از ریشه عربی «ش‌ه‌د» گرفته شده که با مفاهیمی چون حضور، مشاهده و گواهی پیوند دارد. در کاربرد دینی، «شهید» به کسی اطلاق می‌شود که در راه خدا کشته شده است. قرآن کریم درباره چنین افرادی می‌فرماید: «بَلْ أَحْیَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»؛ آنان را مرده مپندارید، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند (آل‌عمران، 169). بنابراین، عنوان «شهید» در ادبیات دینی، افزون بر اشاره به چگونگی کشته‌شدن فرد، با مفاهیم اعتقادی مشخصی درباره جایگاه او نزد خداوند و حیات پس از مرگ همراه است.
در مقابل، «جان‌فدا» بیش از آنکه عنوانی دینی باشد، توصیفی از فداکاری انسان در راه یک شخص، آرمان یا هدف است. این تعبیر بر عملِ فدا کردن جان و نسبت فرد با هدفی که برای آن فداکاری کرده تأکید دارد؛ ازاین‌رو، حتی می‌توان آن را درباره فردی به کار برد که هنوز زنده است. در نتیجه، ممکن است یک فرد هم جان‌فدا باشد و هم شهید، اما این هم‌پوشانی به معنای مترادف بودن این دو واژه نیست. یکی بیشتر بر فداکاری تأکید دارد و دیگری، در کاربرد دینی خود، عنوانی با بار معنایی و اعتقادی مشخص است.
اهمیت این تفاوت هنگامی آشکار می‌شود که به نقش رسانه در بازنمایی حوادث توجه کنیم. رسانه صرفاً ناقل خبر نیست؛ انتخاب واژه‌ها در شکل‌گیری چارچوبی که مخاطب واقعه را در آن می‌فهمد نیز نقش دارد. تداوم جایگزینی «جان‌فدا» به جای «شهید» می‌تواند به کم‌رنگ‌شدن وجه دینی و اعتقادی شهادت در روایت عمومی بینجامد و تأکید اصلی را به توصیفی عمومی از فداکاری و جان‌باختن منتقل کند. تداوم چنین کاربردی همچنین می‌تواند در شکل‌گیری ادبیات ماندگار آن واقعه و چگونگی به‌یادسپاری جان‌باختگان نقش داشته باشد.
این مسئولیت تنها متوجه رسانه‌های رسمی نیست. کانال‌های غیررسمی، صفحات مجازی و انسان‌رسانه‌ها نیز در شکل‌دهی به ادبیات عمومی سهم دارند و انتخاب واژه برای آن‌ها نیز نیازمند دقت است. البته این سخن به معنای نادرست یا بی‌ارزش بودن تعبیر «جان‌فدا» نیست؛ مسئله، استفاده از آن در جایگاه مترادف «شهید» و نادیده گرفتن تفاوت معنایی این دو است.
برای پیشگیری از این آشفتگی معنایی، رسانه‌ها می‌توانند در شیوه‌نامه‌های خبری خود میان «عنوان» و «توصیف» تفکیک قائل شوند؛ به این معنا که عنوان «شهید» را در مواردی که فرد واجد این عنوان است حفظ کنند و از تعبیر «جان‌فدا» برای توصیف ایثار و فداکاری بهره ببرند، نه اینکه یکی را بی‌توجه به تفاوت معنایی، جایگزین دیگری سازند.
در نهایت، تفاوت «شهید» و «جان‌فدا» صرفاً مسئله‌ای واژگانی نیست؛ بلکه به چگونگی روایت و بازنمایی یک واقعه مربوط می‌شود. دقت در انتخاب این واژه‌ها، بخشی از مسئولیت رسانه در انتقال درست معنا و حفظ تمایز میان مفاهیم دینی و توصیف‌های عمومی است.
*پژوهشگر حوزوی
انتهای پیام/