به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تظاهرات اخیر فارغ‌التحصیلان در بصره، بار دیگر بحران اشتغال عراق را در کشوری با منابع نفتی فراوان به صدر توجهات آورده است. این در حالی است که توسعه صنعت پتروشیمی و صنایع پایین‌دستی مانند پلاستیک، مواد شیمیایی و بسته‌بندی، بخشی از این ظرفیت انسانی را وارد چرخه تولید می‌کند و برای عراق ارزش افزوده و اشتغال پایدار به همراه خواهد آورد.
***
اقتصاد عراق در ماه های اخیر به ویژه پس از آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران با یک چالش جدی روبه‌رو است. این کشور از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت جهان است و بخش مهمی از درآمدهای دولت از نفت به دست می‌آید؛ اما این ثروت نفتی هنوز نتوانسته است پاسخگوی نیاز بازار کار و جمعیت جوان کشور باشد. بر اساس داده‌های یونسکو، جمعیت 15 تا 24ساله عراق در سال 2023 حدود 9.1 میلیون نفر بوده است؛ جمعیتی که نزدیک به یک‌پنجم کل جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد. در همین حال، نرخ بیکاری در عراق حدود 15 درصد است، اما این نرخ در میان جوانان 15 تا 24ساله به حدود 32 درصد می‌رسد؛ آماری که نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از نیروی جوان کشور، باوجود برخورداری از ظرفیت اشتغال و تولید، همچنان در یافتن شغل با مشکل مواجه است.
این جمعیت جوان هم فرصت و هم تهدید است، اگر جوانان عراقی فرصت شغلی پیدا کنند، می‌توانند موتور رشد اقتصادی عراق باشند. اما اگر بازار کار توان جذب آن را نداشته باشد، به یکی از مهمترین چالش‌های اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل خواهد شد.
تظاهرات اخیر فارغ‌التحصیلان در بصره، نشانه‌ای از همین وضعیت است. 3 سپتامبر 2026، فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی، نفت و علوم در مقابل شرکت‌های نفتی این استان تجمع کردند و خواستار ایجاد فرصت‌های شغلی شدند. برخی از این فارغ‌التحصیلان معترض اعلام کرده‌اند که حدود یک سال و نیم است در جست‌وجوی شغل متناسب با تخصص خود هستند. این در حالی است که بصره مهمترین مرکز تولید و صادرات نفت عراق به شمار می‌رود.
به باور بسیاری از کارشناسان و اقتصاددانان عراقی راه‌حل مشکل بیکاری، تغییر ریل اقتصادی عراق از خام‌فروشی نفت به ایجاد ارزش افزوده در صنعت است. سرمایه‌گذاری در گسترش صنایع پتروشیمی سبب می‌شود این کشور از صادرکننده نفت خام به صادرکننده محصولات پتروشیمی نظیر پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، مواد شیمیایی، پلاستیک، لوله و بسته‌بندی باارزش افزوده به‌مراتب بالاتر تبدیل شود.
اهمیت این موضوع فقط در ایجاد شغل مستقیم در مجتمع‌های پتروشیمی نیست. توسعه صنایع پایین‌دستی سبب فعال‌شدن شرکت‌های حمل‌ونقل، خدمات فنی و مهندسی، تعمیرات، بسته‌بندی و واحدهای تولیدی کوچک و متوسط می‌شود. به همین دلیل، توسعه یک مجتمع پتروشیمی اثر بسیار زیادتری از مشاغل مستقیم دارد و چندین برابر آن، شغل غیرمستقیم ایجاد می‌کند.
دولت عراق توسعه صنایع پتروشیمی را در برنامه‌های خود قرار داده است. پروژه مجتمع پتروشیمی بصره و طرح «نبراس» از جمله طرح‌هایی هستند که برای احیای صنعت پتروشیمی این کشور دنبال می‌شوند. همچنین در پروژه یکپارچه در جنوب بصره، احداث مجتمع پتروشیمی با ظرفیت سالانه 620 هزار تن در کنار پالایشگاه 200 هزار بشکه‌ای و کارخانه کود شیمیایی 520 هزارتنی نیز پیش‌بینی شده است. اما بخش مهمی از طرح‌های بزرگ پتروشیمی همچنان در مرحله برنامه‌ریزی، مطالعات امکان‌سنجی یا توافق‌های اولیه قرار دارند. به‌عنوان نمونه پروژه نبراس پس از خروج شرکت شل در سال 2024 نیازمند بازنگری و مطالعات جدید است. همچنین، باوجود امضای قرارداد پروژه یکپارچه جنوب بصره در سال 2025 اما پروژه هنوز زمان اجرای مشخصی ندارد.
بنابراین، توسعه پتروشیمی پاسخی کارشناسی و عقلانی به چالش بیکاری جوانان در عراق است. توسعه پتروشیمی و به‌ویژه صنایع پایین‌دستی می‌تواند هم نیاز بازار داخلی را تأمین کند، هم واردات محصولات صنعتی را کاهش دهد و هم زمینه ایجاد مشاغل جدید برای جوانان و فارغ‌التحصیلان را فراهم نماید.
از این رو، مسئولان عراق باید با تسریع در اجرای پروژه‌های پتروشیمی و تکمیل زنجیره پایین‌دست، این طرح‌ها را از مرحله برنامه‌ریزی و مطالعات به مرحله اجرا برسانند. تأخیر در اجرای این پروژه‌ها به معنای تداوم خام‌فروشی نفت و از دست رفتن فرصت ایجاد ارزش افزوده و اشتغال برای جوانان عراقی است.
نویسنده: علیرضا دمیرچی، کارشناس مسائل بین الملل
انتهای پیام/