به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تحولات و معادلات امنیتی و دفاعی در منطقه راهبردی آسیای مرکزی وارد فاز نوینی از دگرگونی شده است. چندی پیش، «راجه‌ش کومار سینگ»، دبیر وزارت دفاع هند، به‌طور رسمی اعلام کرد که دهلی‌نو با موفقیت توانسته سامانه‌های پدافند هوایی پیشرفته «آکاش» را به کشورهای تاجیکستان و ترکمنستان تحویل دهد.
این در حالی است که پیش از این اظهارات، هیچ‌گونه اطلاعات یا گزارش رسمی در منابع آشکار و رسانه‌های بین‌المللی درباره قرارداد خرید سامانه‌های موشکی دفاع هوایی برد کوتاه هند توسط این دو کشور آسیای مرکزی منتشر نشده بود.
نکته قابل‌توجه این است که حتی پس از اعلام رسمی مقام هندی، دولت‌های تاجیکستان و ترکمنستان هیچ‌گونه موضع‌گیری، واکنشی یا تفسیری پیرامون همکاری‌های دفاعی خود با دهلی‌نو ارائه نکرده و حجم و تعداد دقیق سامانه‌های پدافندی خریداری‌شده را فاش نساختند.
با این وجود، تحلیلگران و کارشناسان نظامی بر این باورند که این خرید تسلیحاتی، گزینه‌های جایگزین مهمی را در برابر تسلیحات و سامانه‌های سنتی روسی که دهه‌ها بر ارتش‌های منطقه سایه افکنده بودند، فراهم می‌کند.
شکست انحصار سنتی روسیه و ورود بازیگران فراملی به بازار تسلیحاتی منطقه
ورود هند به بازار تسلیحاتی آسیای مرکزی و فروش تجهیزات پدافندی به دو کشور منطقه — که یکی از آن‌ها عضو رسمی سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) است — در محافل تحلیل نظامی به عنوان نشانه بارز و غیرقابل انکاری از تضعیف انحصار دیرینه مسکو در حوزه امنیت و دفاع ارزیابی می‌شود.
با این حال، هند تنها «کشور ثالثی» نیست که برای تقویت توان رزمی و نوسازی نیروهای مسلح وارد این حوزه شده است؛ حوزه‌ای که تا همین چند سال پیش به عنوان حیاط خلوت سنتی روسیه شناخته می‌شد.
امروزه دولت‌های آسیای مرکزی با سرعتی فزاینده برای ارتقای بنیه دفاعی خود به سراغ شرکای جدیدی چون چین، ترکیه و کشورهای اروپایی می‌روند. به طوری که، ازبکستان اقدام به خرید جنگنده‌های پیشرفته نسل 4++ مدل «جی-10سی‌ئی» (J-10CE) از چین کرده و آن‌ها را در رژه سی‌امین سالگرد استقلال این کشور به نمایش گذاشت.
از سوی دیگر، تاشکند و آنکارا سال گذشته توافق‌نامه جامع نظامی امضا کردند که بر اساس آن، نیروهای مسلح ترکیه ارتش ازبکستان را بر اساس الگوی پیاده‌شده در جمهوری آذربایجان نوسازی می‌کنند. در همین راستا، حضور یک یگان نظامی محدود ترکیه در خاک ازبکستان گزارش شده تا فرآیند آموزشی و ساختاری ارتش این کشور با استانداردهای نوین تطبیق یابد.
رژه تجهیزات نوین در عشق‌آباد و دوشنبه؛ از سامانه‌های چینی تا پرنده‌های غربی
روند نوسازی و تنوع‌بخشی تسلیحاتی در ترکمنستان نیز به‌خوبی مشهود است. در جریان رژه نظامی روز استقلال ترکمنستان، سامانه پدافند هوایی پیشرفته چینی مدل «اف‌کی-2 هزار» (FK-2000) به نمایش درآمد تا سبد تسلیحات راکت‌انداز و پدافندی چین در این کشور پربارتر شود.
علاوه بر این، حضور هواگردهایی چون هواپیمای تهاجمی «سوپر توکانو آ-29» ساخت برزیل و هواپیماهای آموزشی-رزمی «لئوناردو ام-346» ساخت ایتالیا در این رژه، گستردگی منابع تامین تسلیحاتی عشق‌آباد را به نمایش گذاشت و نشان داد رویکرد بی‌طرفی ترکمنستان مانع از تعاملات گسترده فناوری با غرب نشده است.
در همین حال، تاجیکستان نیز سامانه پدافند هوایی چین موسوم به «اچ‌کیو-17ای‌ئی» (HQ-17AE) به همراه خودروهای زرهی پیشرفته حفاظت از پرسنل ساخت پکن را عملیاتی کرده و به نمایش گذاشته است. در این میان، قرقیزستان نیز طی ماه‌های اخیر چندین مدل از پهپادهای رزمی و شناسایی ساخت ترکیه را به ناوگان نظامی خود افزوده است.
ارمنستان نیز که به‌طور رسمی همچنان عضو سازمان پیمان امنیت جمعی محسوب می‌شود، طی چهار سال گذشته میلیاردها دلار تسلیحات نظامی — به‌ویژه از هند — خریداری کرده تا شکاف‌های پدافندی ناشی از ناکارآمدی تجهیزات روسی در برابر پهپادها طی جنگ 44 روزه قره‌باغ را جبران کند. ارمنستان نخستین خریدار خارجی سامانه آکاش در میان جمهوری‌های شوروی سابق است و گزارش‌ها از سفارش 15 سامانه به ارزش تقریبی 720 میلیون دلار حکایت دارد.
سایه سنگین جنگ اوکراین بر انبار تسلیحاتی روسیه و افت صادرات دفاعی
روی آوردن کشورهای آسیای مرکزی به گزینه‌های جایگزین، بیش از هر چیز ریشه در بحران اوکراین و جنگ فرای مرزهای روسیه دارد. تداوم جنگ در اوکراین ظرفیت‌ها و توانمندی‌های صادراتی صنایع دفاعی مسکو را به شدت تحت‌الشعاع قرار داده و محدود ساخته است.
وزارت دفاع روسیه تمامی خطوط تولید و ظرفیت‌های صنعتی خود را برای تامین نیازهای فوری ارتش این کشور در جبهه جنگ بسیج کرده و اولویتی برای صادرات کلان تجهیزات سنگین به کشورهای دیگر باقی نگذاشته است.
داده‌های مستند «مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم» (SIPRI) به صراحت نشان می‌دهد که حجم صادرات تسلیحاتی روسیه در فاصله سال‌های 2021 تا 2025 میلادی در مقایسه با دوره 2016 تا 2020 بالغ بر 64 درصد کاهش یافته است. این سقوط آزاد موجب شده تا سهم روسیه از بازار جهانی تسلیحات از 21 درصد به رقم ناچیز 6.8 درصد تنزل پیدا کند.
از سوی دیگر، گسترش خیره‌کننده جنگ‌افزارهای بدون سرنشین و پهپادها در درگیری‌های مدرن، ضرورت بازطراحی سیستم‌های پدافندی را دوچندان کرده و کشورهای منطقه را ناگزیر ساخته تا به دنبال فناوری‌های کارآمدتر باشند.
چالش‌های فنی و لجستیک نظامی؛ از عدم انطباق استانداردها تا هزینه‌های نگهداری
اگرچه حرکت به سوی تنوع‌بخشی تسلیحاتی، انعطاف‌پذیری سیاسی بیشتری به کشورهای منطقه می‌دهد، اما کارشناسان نظامی هشدار می‌دهند که این رویکرد می‌تواند چالش‌های عملیاتی و لجستیکی عمیقی به همراه داشته باشد.
«یرمک سیتباتالوف»، تحلیلگر نظامی و سرهنگ بازنشسته قزاق، بر این باور است که خریدهای اخیر بیش از آنکه تصمیمی سیاسی باشد، واکنشی به واقعیت‌های میدانی و اختلال در زنجیره تامین قطعات روسی است. ارتش‌های منطقه می‌دانند که مسکو در آینده نزدیک قادر به تامین قطعات یدکی و ملزومات تعمیراتی نیست، اما کشور باید دفاع شود.
سیتباتالوف تاکید می‌کند که سامانه «آکاش» به تنهایی نمی‌تواند موازنه‌گر نظامی باشد، چرا که کارایی یک پدافند مدرن نیازمند زیرساخت‌های یکپارچه از جمله رادارهای پیشرفته، شبکه‌های ارتباطی امن و مراکز فرماندهی متمرکز است.
تلفیق تسلیحات روسی، شوروی، چینی، ترکی، هندی و غربی، چالش‌های سنگینی در حوزه استانداردسازی، آموزش اپراتورها، ایجاد زنجیره تدارکات، انبارداری قطعات و تعمیرات اساسی ایجاد خواهد کرد و سیستم‌های متناقض به‌سختی در قالب یک دکترین واحد دفاعی عمل می‌کنند.
افق آینده امنیت در آسیای مرکزی؛ پایان دوران «برادر بزرگ»
در ارزیابی چشم‌انداز کلان امنیتی، «پاول بایف»، پژوهشگر مؤسسه پژوهش‌های صلح اسلو (PRIO)، این خریدها را پیامی سیاسی به مسکو می‌داند مبنی بر اینکه دوران اعمال نفوذ سنتی و طرح‌ریزی قدرت برای تضمین بقای حاکمیت‌ها به پایان رسیده است.
با وجود این، وی معتقد است که چین جایگزین نقش هژمونیک روسیه نخواهد شد؛ بلکه پکن بیشتر به دنبال ثبات منطقه‌ای است و در نظم امنیتی جدید آسیای مرکزی، دیگر مفهومی به نام «برادر بزرگ» وجود خارجی نخواهد داشت.
در این میان، مسکو نیز دست‌بسته نمانده است؛ ولادیمیر پوتین اخیراً فرمان‌هایی را درباره اصلاح توافق‌نامه‌های همکاری نظامی با قزاقستان و ازبکستان امضا کرده که تحلیلگران آن را تلاشی برای انتقال بخشی از زیرساخت‌های صنایع دفاعی روسیه به مناطق امن‌تر و دور از دسترس حملات اوکراین ارزیابی می‌کنند. این تحولات نشان می‌دهد که آسیای مرکزی به عرصه‌ای برای تقاطع منافع امنیتی بازیگران متعدد بدل شده است.
انتهای پیام/