به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، دست‌کندهای تاریخی گارجگان در خراسان جنوبی، جلوه‌ای از معماری بومی و سازگاری انسان با طبیعت است؛ مجموعه‌ای که با بهره‌گیری از ویژگی‌های زمین و لایه‌های خاک شکل گرفته و روایتگر تحول الگوی سکونت، معیشت و زندگی اجتماعی مردم منطقه در دوره‌های مختلف است.
محمد فرجامی، دکترای باستان‌شناسی و کارشناس میراث‌فرهنگی استان خراسان جنوبی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به اهمیت تاریخی و معماری دست‌کندهای گارجگان اظهار داشت: این مجموعه از نمونه‌های قابل‌توجه معماری دست‌کند افقی مسکونی به شمار می‌رود که در شکل‌گیری آن، ویژگی‌های طبیعی زمین، تفاوت لایه‌های خاک و شرایط محیطی نقش مهمی داشته‌اند.
وی افزود: بافت تاریخی گارجگان در محدوده‌ای میان عوارض طبیعی و اراضی کشاورزی روستا شکل گرفته و از سمت غرب و جنوب به رودخانه، کوه گارجگان و زمین‌های کشاورزی، از شمال به زیارتگاه و از شرق به بافت جدید روستا محدود می‌شود. نحوه استقرار فضاها در این محدوده نشان می‌دهد که پستی‌وبلندی‌های زمین و ویژگی‌های بستر خاک در انتخاب محل حفاری و گسترش سکونتگاه مؤثر بوده‌اند.
دست‌کندهای گارجگان؛ معماری متناسب با طبیعت
فرجامی با تشریح ویژگی‌های کالبدی این مجموعه بیان کرد: فضاهای دست‌کند گارجگان در ترازهای ارتفاعی متفاوت ایجاد شده‌اند و در برخی نمونه‌ها، فضاهای مجاور ورودی به‌عنوان حیاط یا محوطه باز مورد استفاده قرار گرفته‌اند. همچنین در تعدادی از این فضاها، مجاری تهویه و هواکش‌هایی به سمت بیرون وجود دارد.
این کارشناس میراث‌فرهنگی ادامه داد: دست‌کندهای گارجگان از الگوی هندسی یکسانی پیروی نمی‌کنند و از نظر شکل، ابعاد و نحوه استقرار با یکدیگر متفاوت‌اند. گذرهای بافت نیز متناسب با عوارض طبیعی زمین شکل گرفته‌اند؛ به‌طوری‌که برخی از آن‌ها باریک و دارای جداره‌های سنگی هستند و برخی دیگر عرض بیشتری دارند.
وی گفت: در بخش‌هایی از این مجموعه، فضاهای زیستی به‌صورت فشرده در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و گذرهای روباز و متصل به هم، بخشی از ساختار هسته اولیه بافت را تشکیل می‌دهند.
مارکا و گارجگان؛ نشانه‌های تحول سکونتگاه
فرجامی با اشاره به بخش‌های مختلف این بافت تاریخی اظهار داشت: مجموعه دست‌کند گارجگان از دو بخش با نام‌های «مارکا» یا «مبارک‌آباد» و «گارجگان» تشکیل شده است. بررسی شکل، میزان فرسودگی و پراکندگی فضاها نشان می‌دهد که دست‌کندهای بخش شرقی، به‌ویژه محدوده مارکا، از نمونه‌های قدیمی‌تر این مجموعه هستند؛ درحالی‌که بخشی از فضاهای غربی و شمال‌غربی در دوره‌های بعدی شکل گرفته‌اند.
وی افزود: تفاوت لایه‌های زمین‌شناختی نیز در روند شکل‌گیری این مجموعه اهمیت داشته است. در بخش‌هایی از بافت، لایه بالایی از خاک آهکی متراکم و سخت‌تر و لایه زیرین از خاک ماسه‌ای با تراکم کمتر تشکیل شده است؛ هرچند این الگو در همه فضاها یکسان نیست و برخی دست‌کندها تنها در لایه‌های خاک لسی ایجاد شده‌اند.
این کارشناس میراث‌فرهنگی تصریح کرد: تفاوت میزان استحکام خاک و شرایط حفاری، در کنار موقعیت ارتفاعی زمین، از عوامل مؤثر در انتخاب محل ایجاد فضاهای جدید و گسترش تدریجی سکونتگاه بوده است.
از لون‌های دست‌کند تا خانه‌های خشت و گلی
فرجامی درباره روند تحولات معماری در روستای گارجگان گفت: بررسی‌های کالبدی، سه دوره اصلی در شکل‌گیری فضاهای سکونتی این روستا را نشان می‌دهد. در دوره نخست، ساکنان با حفاری در بستر لسی زمین، فضاهایی برای زندگی و نگهداری دام ایجاد کردند که در منطقه با عنوان «لون» شناخته می‌شوند.
وی ادامه داد: در دوره دوم، با افزایش نیازهای سکونتی، ساخت خانه‌های خشت و گلی در کنار دست‌کندها گسترش یافت و به‌تدریج برخی از فضاهای حفاری‌شده که پیش‌تر کاربری مسکونی داشتند، به محل نگهداری دام تبدیل شدند.
این کارشناس میراث‌فرهنگی خاطرنشان کرد: در دوره سوم، با تغییر شرایط زندگی و دسترسی به مصالح جدید، ساخت‌وساز در محدوده مجاور بافت کهن، به‌ویژه در بخش شمالی روستا، توسعه پیدا کرد. در این مرحله، با کمک بنیاد مسکن، خانه‌های جدید ساخته شد و بافت تازه‌ای شکل گرفت که به‌مرور در زندگی روزمره ساکنان جایگاه بیشتری پیدا کرد همچنین زلزله سال 1371 نیز از عوامل مؤثر در تخریب بخش‌هایی از بافت مسکونی روستا و متروکه‌شدن قسمت‌هایی از مجموعه دست‌کند گارجگان است.
هم‌جواری دست‌کندها با خانه‌های تاریخی
فرجامی با اشاره به ارتباط میان دست‌کندها و بناهای تاریخی روستا بیان کرد: در بخش‌هایی از مجموعه، خانه‌های خشت و گلی در مجاورت یا مقابل فضاهای دست‌کند ساخته شده‌اند که این هم‌جواری، روند تحول الگوی سکونت در گارجگان را نشان می‌دهد.
وی افزود: خانه‌های تاریخی منسوب به مرتضی‌قلی‌خان و محمدحسین‌خان نخعی از نمونه‌های مطرح‌شده در این زمینه هستند که بنا بر توصیف‌های موجود، از تزئیناتی مانند گچ‌بری و شومینه‌های تزئینی برخوردار بوده‌اند.
این کارشناس میراث‌فرهنگی گفت: در برخی موارد، پس از ساخت بناهای جدیدتر، فضاهای دست‌کند مجاور برای نگهداری دام استفاده می‌شدند و خانه‌های ساخته‌شده در مقابل آن‌ها، محل سکونت اهالی بودند. این موضوع نشان‌دهنده تغییر تدریجی کاربری فضاها متناسب با نیازهای معیشتی و شرایط زندگی مردم است.
خاک «سبزه‌گل»؛ عنصر هویت‌بخش معماری بومی
فرجامی درباره مصالح مورد استفاده در معماری سنتی گارجگان اظهار داشت: خشت، کاه‌گل و خاک محلی از مصالح اصلی ساخت‌وساز در این روستا هستند. خاکی با رنگ خاکستری و ته‌رنگ سبز که در منطقه «سبزه‌گل» نامیده می‌شود، در شکل‌گیری هویت بصری این بافت نقش داشته است.
وی افزود: در برخی بناهای مجاور دست‌کندها، تفاوت رنگ اندودهای داخلی و بیرونی نیز مشاهده می‌شود. بر اساس توصیف‌های موجود، در بخش ورودی بعضی از بناها از ملات گلی دارای اکسید آهن با رنگ قرمز استفاده می‌شده، درحالی‌که اندود بخش‌های داخلی رنگ سبزآبی داشته است.
این کارشناس میراث‌فرهنگی ادامه داد: استفاده از خاک سبزرنگ به گذشته محدود نمانده و برخی از اهالی همچنان از این خاک برای اندود بام‌ها و محافظت از آن‌ها در برابر بارش باران و برف استفاده می‌کنند؛ موضوعی که از تداوم بخشی از دانش سنتی ساخت‌وساز در منطقه حکایت دارد.
روایت‌های محلی از کاربری دست‌کندها
فرجامی با اشاره به تغییر کاربری برخی فضاهای دست‌کند گارجگان گفت: تعدادی از این فضاها در گذر زمان بازسازی شده‌اند و اکنون برای نگهداری دام، از جمله گوسفند و گاو، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
وی افزود: بر اساس روایت برخی اهالی، در گذشته تعدادی از این فضاها محل فعالیت کارگاه‌های سنتی پارچه‌بافی یا «توبافی» بوده‌اند؛ بااین‌حال، در بررسی‌های انجام‌شده شواهد مستقیمی از استقرار این کارگاه‌ها در داخل فضاهای دست‌کند شناسایی نشده است.
این کارشناس میراث‌فرهنگی تأکید کرد: تفاوت میان روایت‌های شفاهی و شواهد کالبدی، ضرورت انجام بررسی‌های تکمیلی، مستندسازی دقیق و ثبت خاطرات و اطلاعات تاریخی ساکنان و آگاهان محلی را نشان می‌دهد.
ضرورت مستندسازی و حفاظت از میراث گارجگان
فرجامی در پایان با تأکید بر ارزش تاریخی و معماری این مجموعه اظهار داشت: دست‌کندهای گارجگان ظرفیت قابل‌توجهی برای شناخت معماری بومی، شیوه‌های سازگاری با محیط طبیعی و تحولات زندگی اجتماعی و معیشتی در خراسان جنوبی دارند.
وی خاطرنشان کرد: فرسودگی بخشی از فضاها، تغییر کاربری دست‌کندها و تخریب‌های ناشی از زلزله، اهمیت مستندسازی و بررسی وضعیت حفاظتی این مجموعه را دوچندان کرده است.
این کارشناس میراث‌فرهنگی افزود: ثبت دقیق ویژگی‌های کالبدی، شناسایی مراحل شکل‌گیری و توسعه سکونتگاه، گردآوری روایت‌های شفاهی و بررسی ظرفیت‌های حفاظتی می‌تواند به شناخت بهتر این میراث و انتقال ارزش‌های معماری و فرهنگی آن به نسل‌های آینده کمک کند.
دست‌کندهای گارجگان، فراتر از مجموعه‌ای از فضاهای حفاری‌شده در دل خاک، بازتابی از دانش بومی و تجربه زیستن در محیط طبیعی هستند؛ میراثی که مطالعه و حفاظت از آن می‌تواند بخشی از تاریخ معماری و فرهنگ زندگی در خراسان جنوبی را روشن‌تر کند.
انتهای پیام/