به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، با طلوع آفتاب در مزارع خراسان جنوبی، فصل برداشت زعفران آغاز می‌شود؛ محصولی که برای هزاران خانوار روستایی نه‌تنها یک فعالیت کشاورزی، بلکه بخشی از چرخه معیشت و اقتصاد خانوادگی است. کشاورزان این استان با وجود کم‌آبی، خشکسالی و افزایش هزینه‌های تولید، هر سال برای برداشت محصولی تلاش می‌کنند که در بازارهای داخلی و خارجی از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار است.
پنجم آبان‌ماه، روز ملی زعفران، فرصتی برای بررسی ظرفیت‌های تولید این محصول و در عین حال، واکاوی چالش‌هایی است که میان ارزش نهایی زعفران در بازار و درآمد حاصل از فروش آن در مزرعه فاصله ایجاد می‌کند.
پیش‌بینی افزایش 90 درصدی تولید زعفران در خراسان جنوبی
بر اساس پیش‌بینی اعلام‌شده از سوی درویشی، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، تولید زعفران خشک استان در سال 1405 با رشد حدود 90 درصدی نسبت به سال گذشته به 48.3 تن می‌رسد؛ این در حالی است که میزان تولید سال گذشته 25.3 تن اعلام شده است.
بیش از 16 هزار هکتار از اراضی کشاورزی خراسان جنوبی زیر کشت زعفران قرار دارد و معیشت بیش از 23 هزار و 500 خانوار بهره‌بردار به این محصول وابسته است. قاینات، سرایان و فردوس از مهمترین مناطق تولید زعفران استان هستند و شهرستان خوسف نیز در این حوزه ظرفیت قابل‌توجهی دارد.
البته رقم اعلام‌شده برای سال جاری، پیش‌بینی تولید است و میزان قطعی برداشت پس از پایان فصل برداشت مشخص می‌شود. با وجود چشم‌انداز افزایشی تولید، پرسش اصلی این است که آیا رشد برداشت زعفران به افزایش متناسب درآمد کشاورزان نیز منجر می‌شود یا بخش مهمی از منافع اقتصادی محصول در مراحل بعدی زنجیره تأمین و فروش شکل می‌گیرد؟
هزینه برداشت و فرآوری؛ چالش نخست زعفران‌کاران
زعفران محصولی باارزش و در عین حال حساس است که کیفیت آن به زمان برداشت و نحوه فرآوری وابستگی دارد. گل‌های تازه باید در فاصله زمانی کوتاهی پاک‌سازی شوند تا کیفیت کلاله‌ها حفظ شود؛ موضوعی که در کنار هزینه نیروی کار و محدودیت امکانات، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد می‌کند.
محمد امیرآبادی، از زعفران‌کاران بیرجند، در تشریح مشکلات فصل برداشت به هزینه‌های کارگری و محدودیت زمانی پاک‌کردن گل زعفران اشاره می کند و توضیح می دهد: برخی تولیدکنندگان به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه‌های فرآوری، ناچار به فروش محصول خود به‌صورت خام می‌شوند. این مسئله نشان می‌دهد که بخشی از کشاورزان، پیش از آنکه فرصت کافی برای انتخاب خریدار مناسب یا بهره‌گیری از شرایط مطلوب بازار داشته باشند، با ضرورت تأمین سریع هزینه‌های برداشت و فرآوری مواجه می‌شوند.
در چنین شرایطی، محدودیت نقدینگی و دسترسی‌نداشتن به امکانات مناسب می‌تواند قدرت چانه‌زنی تولیدکننده را کاهش دهد. از این رو، حمایت از زعفران‌کاران تنها به تأمین نهاده‌های کشاورزی محدود نمی‌شود و دسترسی به تسهیلات، امکانات فرآوری و بازار فروش نیز اهمیت دارد.
زعفران قاینات در بازارهای جهانی؛ ارزش افزوده کجا ایجاد می‌شود؟
نام قاینات با زعفران ایران پیوند خورده و کیفیت این محصول، ظرفیت حضور در بازارهای جهانی را برای تولیدکنندگان استان فراهم کرده است؛ با این حال، برخورداری از شهرت تجاری لزوماً به معنای بهره‌مندی مستقیم کشاورزان از تمام ارزش اقتصادی محصول نیست. زعفران پس از برداشت، مراحل مختلفی از جمله پاک‌کردن، خشک‌کردن، درجه‌بندی، بسته‌بندی، بازاریابی و صادرات را پشت سر می‌گذارد. در هر یک از این مراحل، امکان ایجاد ارزش افزوده وجود دارد؛ اما میزان بهره‌مندی تولیدکنندگان و اقتصاد محلی از این ارزش، به نحوه سازمان‌دهی زنجیره تولید و فروش وابسته است.
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، بر ظرفیت صادراتی زعفران استان و ضرورت توسعه فرآوری صنعتی و بسته‌بندی با نشان تجاری ایرانی تأکید دارد چرا که خام‌فروشی یکی از چالش‌های این حوزه است؛ زیرا عرضه محصول بدون فرآوری و بسته‌بندی متناسب با استانداردهای بازار می‌تواند فرصت توسعه صنایع محلی، ایجاد اشتغال و افزایش سهم تولیدکنندگان از ارزش نهایی محصول را محدود کند.
برای استانی که بخش قابل‌توجهی از خانوارهای روستایی آن به زعفران وابسته‌اند، توسعه صنایع فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند علاوه بر افزایش فرصت‌های شغلی، زمینه ماندگاری بخش بیشتری از درآمد این محصول در منطقه را فراهم کند.
حمایت از زعفران‌کاران؛ فاصله برنامه‌ها تا نتیجه عملی
سیدمحمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، نیز در جلساتی مربوط به بخش کشاورزی استان بر ضرورت جلوگیری از خام‌فروشی و توسعه صنایع فرآوری تأکید دارد. همچنین تقویت آموزش‌های تخصصی و حمایت از زنجیره تولید زعفران از جمله محورهای مطرح‌شده در برنامه‌های حمایتی استان است.
یدالله غلامپور، فرماندار قاینات، نیز بر ضرورت شکل‌گیری زنجیره‌ای منصفانه از تولید تا بازار تأکید دارد؛ زنجیره‌ای که بتواند زمینه افزایش سهم تولیدکنندگان از ارزش اقتصادی زعفران را فراهم کند.
با وجود طرح این موضوعات در برنامه‌های توسعه‌ای، آنچه برای کشاورزان اهمیت دارد، میزان تحقق این اهداف در زمان برداشت و فروش محصول است.آیا امکانات فرآوری و بسته‌بندی متناسب با نیاز تولیدکنندگان توسعه پیدا کرده است؟ آیا تعاونی‌ها و تشکل‌های کشاورزی توان کافی برای عرضه محصول و مذاکره با خریداران بزرگ دارند؟ آیا افزایش پیش‌بینی‌شده تولید در سال جاری با برنامه مشخصی برای خرید، نگهداری، بازاریابی و صادرات همراه است؟ پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند میزان اثربخشی برنامه‌های حمایتی را در بهبود درآمد زعفران‌کاران روشن کند.
زنان روستایی؛ حلقه مهم زنجیره تولید زعفران
بخش مهمی از فرآیند آماده‌سازی زعفران برای عرضه به بازار در خانه‌های روستایی و با مشارکت زنان انجام می‌شود. جداسازی کلاله‌ها از گلبرگ‌ها، کاری زمان‌بر و نیازمند دقت است و زنان روستایی در انجام این مرحله نقش مؤثری دارند. با وجود این نقش، سهم اقتصادی و میزان مشارکت آنان در مراحل بعدی زنجیره ارزش، از جمله بازاریابی و فروش مستقیم، نیازمند توجه بیشتر است.
حمایت از مشاغل خانگی، ایجاد تعاونی‌های محلی، آموزش استانداردهای فرآوری و فراهم‌کردن امکان عرضه مستقیم محصول می‌تواند به تقویت درآمد خانوارهای روستایی کمک کند. توسعه زنجیره ارزش زعفران زمانی فراگیرتر خواهد بود که علاوه بر کشاورزان، زنان فعال در مراحل فرآوری نیز از فرصت‌های آموزشی، حمایتی و اقتصادی برخوردار شوند.
خشکسالی و افزایش هزینه‌ها؛ تهدیدی برای پایداری تولید
کشاورزان خراسان جنوبی همچنان با محدودیت منابع آب و پیامدهای خشکسالی مواجه‌اند. زعفران در مقایسه با بسیاری از محصولات پرآب‌بر، ظرفیت کشت در اقلیم‌های خشک را دارد، اما این ویژگی به معنای مصونیت کامل آن از کمبود آب، تغییرات دما، شوری خاک و بیماری‌های گیاهی نیست. از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های نیروی کار، برداشت و فرآوری می‌تواند بخش مهمی از درآمد حاصل از فروش محصول را کاهش دهد. به همین دلیل، افزایش میزان تولید بدون توجه به هزینه تمام‌شده و شرایط بازار، تصویر کاملی از وضعیت اقتصادی زعفران‌کاران ارائه نمی‌کند.
آموزش روش‌های نوین کشاورزی، مدیریت بهینه منابع آب، تقویت بیمه محصولات و توسعه امکانات فرآوری باید در کنار برنامه‌های بازاررسانی دنبال شود. در چنین شرایطی، پایداری تولید زمانی محقق می‌شود که کشاورز بتواند با هزینه‌ای قابل‌مدیریت محصول تولید کند، به امکانات مناسب فرآوری دسترسی داشته باشد و زعفران خود را با قیمتی متناسب با کیفیت محصول و شرایط بازار عرضه کند.
روز ملی زعفران؛ ضرورت توجه به سهم واقعی تولیدکننده
پنجم آبان، روز ملی زعفران، فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های کشاورزی خراسان جنوبی، توسعه بازارهای صادراتی و تقویت جایگاه این محصول در اقتصاد استان است؛ اما اهمیت این مناسبت تنها به معرفی ظرفیت‌های تولید و برگزاری جشنواره‌ها محدود نمی‌شود. پشت هر گرم زعفران، ساعت‌ها کار، هزینه تولید و فرآوری و نگرانی از شرایط فروش قرار دارد. کشاورزانی که در فصل برداشت با محدودیت زمانی و هزینه‌های مختلف مواجه‌اند، به بازاری نیاز دارند که در آن کیفیت محصول، هزینه‌های تولید و قدرت چانه‌زنی تولیدکننده در تعیین شرایط فروش نقش داشته باشد.
پیش‌بینی افزایش حدود 90 درصدی تولید زعفران خراسان جنوبی در سال 1405، ظرفیتی مهم برای اقتصاد کشاورزی استان محسوب می‌شود؛ اما تبدیل این ظرفیت به رونق پایدار، به توسعه صنایع فرآوری، تقویت تشکل‌های کشاورزی، کاهش وابستگی به واسطه‌ها و ایجاد مسیرهای مطمئن فروش نیاز دارد. در نهایت، معیار موفقیت در توسعه زعفران تنها میزان برداشت یا ارزش صادراتی آن نیست؛ بلکه میزان تأثیر این رشد بر درآمد خانوارهای تولیدکننده، اشتغال روستایی و سهم کشاورزان از ارزش نهایی محصول نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
زعفران خراسان جنوبی به طلای سرخ شهرت دارد؛ طلایی که ارزش واقعی آن برای مردم این سرزمین زمانی آشکارتر می‌شود که افزایش ارزش اقتصادی محصول، به بهبود معیشت کسانی منجر شود که از نخستین مراحل تولید تا برداشت و فرآوری در شکل‌گیری آن نقش دارند.
انتهای پیام/