به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، اگر روزی قرار باشد تاریخ یک قوم را نه در کتاب‌ها و اسناد، بلکه از روی لباس مردمانش بخوانیم، پوشاک قزلباش‌های گلستان می‌تواند روایتگر فصل‌های ناگفته‌ای از این تاریخ باشد؛ روایتی که در چین‌های یک دامن، سکه‌های دوخته‌شده بر کلاه، نوارهای رنگارنگ ابریشمی و ظرافت سوزن‌دوزی‌ها پنهان شده است. در این پوشش، هیچ جزئیاتی صرفاً برای زیبایی به وجود نیامده است؛ رنگ‌ها، نقش‌ها، جنس پارچه‌ها و حتی شیوه قرار گرفتن زیورها، هرکدام نشانی از سلیقه، باورها، مناسبات اجتماعی و سبک زندگی مردمانی دارد که این سنت را نسل به نسل به امروز رسانده‌اند.
لباس قزلباش‌ها زمانی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره بود؛ زنان و مردان با پارچه‌های دست‌بافت ابریشمی و پشمی لباس می‌پوشیدند و هنر دست زنان در بافت نوارها، دوخت تزئینات و آراستن پوشاک، جلوه‌ای ویژه به آن می‌بخشید. اما این لباس تنها یک پوشش مشترک با رنگ و شکل مشخص نبود؛ تفاوت‌هایی که میان پوشاک قزلباش‌های رامیان و مینودشت وجود دارد، نشان می‌دهد حتی در میان یک جامعه قومی نیز هر منطقه، روایت و ظرافت‌های خاص خود را در لباس حفظ کرده است. گاهی یک نوار دست‌بافت، نوعی پوشش سر یا شیوه تزئین دامن، مرز میان دو سنت محلی را مشخص می‌کند.
امروز اما این میراث، با فاصله گرفتن از زندگی روزمره و محدود شدن به جشن‌ها و آیین‌های فرهنگی، بیش از گذشته به توجه و بازشناسی نیاز دارد. پشت هر قطعه از این لباس، مهارتی نهفته است؛ از تولید و رنگرزی ابریشم تا بافت پارچه، نواربافی، سوزن‌دوزی و ساخت تزئینات. فراموشی این پوشاک فقط کنار گذاشتن یک لباس قدیمی نیست؛ می‌تواند به معنای کمرنگ شدن مجموعه‌ای از هنرها و دانش‌های بومی باشد. پوشاک قزلباش‌های گلستان، میراثی است که هم هویت یک قوم را روایت می‌کند و هم ظرفیت آن را دارد که با احیای مهارت‌های فراموش‌شده، دوباره به زندگی فرهنگی و اقتصادی منطقه بازگردد.
این پوشاک که در تیرماه سال 1398 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده، مجموعه‌ای از مهارت‌های بومی در حوزه ابریشم‌بافی، دوخت، سوزن‌دوزی، نواربافی و ساخت زیورآلات را در خود جای داده است؛ مجموعه‌ای که علاوه بر ارزش فرهنگی و تاریخی، می‌تواند زمینه‌ای برای احیای هنرهای سنتی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی، به‌ویژه برای زنان و دختران، فراهم کند.
مریم منصوری، کارشناس ثبت میراث فرهنگی ناملموس میراث فرهنگی گلستان، با تشریح ویژگی‌های پوشاک قزلباش‌ها، این لباس را بازتابی از فرهنگ، آداب‌ورسوم و شرایط اجتماعی و تاریخی این قوم می‌داند و معتقد است که اجزای مختلف آن، از نوع پارچه و رنگ گرفته تا شیوه دوخت و زیورآلات، هرکدام حامل نشانه‌هایی از هویت و سبک زندگی جامعه قزلباش هستند.
ابریشم سرخ؛ شاخصه اصلی پوشاک قزلباش
یکی از ویژگی‌های برجسته لباس سنتی قزلباش‌ها، استفاده از پارچه‌های دست‌بافت ابریشمی و رنگ‌های شاخص، به‌ویژه رنگ قرمز، است. زنان قزلباش در گذشته لباس‌هایی از ابریشم دست‌بافت می‌پوشیدند که با نوارهای بافته‌شده، سوزن‌دوزی، پولک، سکه و چین‌دوزی تزئین می‌شد. بخش مهمی از این تزئینات و ملزومات نیز حاصل هنر و مهارت زنان منطقه بود.
پوشاک مردان نیز از این ویژگی‌ها بی‌بهره نبود و پیراهن‌های ابریشمی، به‌ویژه با رنگ قرمز، در کنار لباس‌های پشمی، بخشی از پوشش سنتی آنان را تشکیل می‌داد. به این ترتیب، ابریشم و پشم دو ماده اصلی در تولید پوشاک سنتی قزلباش‌ها بودند که متناسب با نوع لباس و کاربرد آن مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
البته لباس سنتی در گذشته صرفاً برای مراسم و مناسبت‌های خاص استفاده نمی‌شد و مردم در زندگی روزمره نیز از پوشاک بومی خود بهره می‌بردند؛ با این تفاوت که لباس روزانه معمولاً تزئینات و اجزای پرکار و تشریفاتی کمتری داشت. به‌تدریج و هم‌زمان با تغییر شیوه زندگی و تحولات اجتماعی، استفاده روزمره از این پوشاک کاهش یافت و امروزه شکل کامل و پرجزئیات آن بیشتر در جشن‌ها، آیین‌ها و مراسم فرهنگی دیده می‌شود.
اجزای لباس زنان؛ هر قطعه با نام و کارکردی مشخص
پوشاک زنان قزلباش از اجزای متعددی تشکیل شده که هرکدام نام، کاربرد و ویژگی دوخت خاص خود را دارند. پیراهن بلند زنان «کُینَک» نامیده می‌شود و در کنار آن، دامنی چین‌دار با عنوان «تامان» قرار می‌گیرد. انواع کت یا «کُلِجه» نیز از دیگر اجزای اصلی پوشاک زنان است که در قالب‌های مختلف، از جمله نوع بهاره، دوخته می‌شود.
پوشش سر و زیورآلات نیز جایگاه ویژه‌ای در این لباس دارند. کلاه تزئین‌شده با سکه و پولک که «کُلته» نامیده می‌شود، از اجزای شناخته‌شده پوشاک زنان است. روسری یا پوشش سر با عنوان «یاخلِق» و تزئینات پیشانی به نام « آله کالاخه» و پیش جامه‌ای به نام « یاخالِق» و گردنبندی به نام « قویماق» از جمله پوشش و زیورآلات استفاده شده در لباس زنان قرلباش است.
در این پوشاک، استفاده از سکه، پولک، نوارهای دست‌بافت و تزئینات پارچه‌ای تنها جنبه زیبایی نداشت؛ بلکه برخی از این عناصر می‌توانستند نشانه‌ای از وضعیت خانوادگی و اقتصادی افراد نیز باشند. برای نمونه، تزئینات و تعداد برخی زیورهای به‌کاررفته در پوشش زنان در گذشته با جایگاه و توان مالی خانواده ارتباط داشت و نوعی نشانه اجتماعی به شمار می‌رفت.
«کلجه» نیز از نظر الگوی دوخت، جزئیات قابل توجهی دارد. در برخی نمونه‌ها، بخش انتهایی آستین به شکلی مثلثی و شبیه «سمبوسه» طراحی می‌شود و روی انگشتان را می‌پوشاند. در قسمت پشت دست، از ناحیه آرنج تا مچ، بازشو و شکافی در نظر گرفته شده که با دکمه به لباس متصل می‌شود. همچنین در بخش زیر بغل، فضای بازی وجود دارد و برخلاف برخی الگوهای رایج، از قطعه پارچه‌ای موسوم به مرغک استفاده نمی‌شود. این ویژگی‌ها بخشی از الگوی اختصاصی دوخت این پوشاک است و در کنار جنبه ظاهری، به شیوه استفاده و راحتی لباس نیز مربوط می‌شود.
تفاوت پوشاک قزلباش‌های رامیان و مینودشت
اگرچه پوشاک قزلباش‌ها در نگاه کلی دارای ویژگی‌های مشترکی است، اما بررسی جزئیات نشان می‌دهد که میان لباس زنان در مناطق مختلف استان، از جمله رامیان و مینودشت، تفاوت‌هایی وجود دارد. این تفاوت‌ها در نوع تزئینات، شیوه بافت نوارها، پوشش سر و حتی جزئیات دوخت لباس قابل مشاهده است.
یکی از شاخص‌ترین تفاوت‌ها به شیوه تزئین لباس بازمی‌گردد. در پوشاک زنان رامیان، نوارهای دست‌باف رنگارنگی با عنوان «جهک» به کار می‌رود که در بافت آن‌ها مهارت و ظرافت خاصی وجود دارد. این نوارها در بخش‌های مختلف لباس قرار می‌گیرند و جلوه‌ای متمایز به پوشاک می‌بخشند. در مقابل، در لباس زنان مینودشت، بخش‌هایی که در پوشاک رامیان با نوارهای دست‌بافت تزئین می‌شوند، بیشتر با دوخت‌های سوزن‌دوزی و نقش‌پردازی پارچه‌ای آراسته شده‌اند.
پوشش سر نیز در این دو منطقه یکسان نیست. زنان رامیان از پوششی با عنوان «آق‌قالاخ» استفاده می‌کنند و برای عروس‌ها نیز نوعی نیم‌تاج روی پیشانی قرار می‌گیرد که نشانه‌ای از وضعیت تأهل است. در مینودشت، پوشش پیشانی با شیوه و تزئینات متفاوتی انجام می‌شود و نواری با عنوان «آلنده» در این بخش از لباس به کار می‌رود.
پوشش دختران پیش از ازدواج نیز از جزئیات خاصی برخوردار است. کلاه «کلته» با تزئینات سکه‌ای و نوارهای جهک در قسمت جلویی، در کنار دستمال ابریشمی قرمز، از اجزای پوشش آنان به شمار می‌رود. پس از ازدواج، این شیوه پوشش تغییر می‌کند و کلاه جای خود را به پوشش دیگری می‌دهد. این تغییرات نشان می‌دهد که لباس سنتی، علاوه بر کارکرد پوششی، در برخی موارد وضعیت خانوادگی و مرحله‌ای از زندگی فرد را نیز بازتاب می‌داده است.
در دامن «تامان» نیز تفاوت‌های منطقه‌ای دیده می‌شود. زنان رامیان بخش پایینی دامن را با سوزن‌دوزی تزئین می‌کنند، در حالی که در مینودشت از پارچه‌ای با عنوان «آلاق‌بالاق» برای آراستن لبه دامن استفاده می‌شود و قسمت بالایی آن نیز با دوخت‌های تزئینی همراه است. نوع یقه و الگوی دوخت «کلجه بهاره» نیز در این دو منطقه تفاوت‌هایی دارد. در لباس زنان مینودشت، لبه آستین‌ها با نواری از پارچه آلاق‌بالاق، به عرض حدود 10 سانتی‌متر، تزئین می‌شود.
از دیگر اجزای قابل توجه پوشاک زنان، زیوری است که روی قسمت جلویی پیراهن قرار می‌گیرد و با نوارهای جهک و سکه تزئین می‌شود. این قطعه که در پوشش سنتی نقش برجسته‌ای دارد، در گذشته تنها یک آرایه ظاهری نبود و تعداد و میزان تزئینات آن می‌توانست بیانگر وضعیت اجتماعی و اقتصادی خانواده باشد.
پوشاک مردان؛ ترکیب ابریشم و پشم در یک الگوی بومی
پوشاک سنتی قزلباش‌ها به زنان محدود نمی‌شود و لباس مردان نیز مجموعه‌ای از اجزای مشخص و متناسب با فرهنگ منطقه را در بر می‌گیرد. پیراهن مردان معمولاً از ابریشم و در رنگ‌های قرمز یا کرم دوخته می‌شد و شلوارهای ابریشمی نیز بخشی از این پوشش بود.
در کنار پارچه‌های ابریشمی، بافته‌های پشمی نیز کاربرد گسترده‌ای داشتند. برخی از این بافته‌ها با نقش‌های راه‌راه سیاه و سفید تولید می‌شدند و در بخش‌هایی از پوشاک مورد استفاده قرار می‌گرفتند. جلیقه یا بالاپوش پشمی نیز از دیگر اجزای لباس مردان بود.
برای پوشش ساق پا، نواری باریک و پشمی به طول تقریبی یک متر و نیم به دور قسمت پایینی پا پیچیده می‌شد. این شیوه پوشش در کنار کفش‌های سنتی، ترکیب لباس مردان قزلباش را کامل می‌کرد. در مجموع، پوشاک مردان نیز مانند لباس زنان، بر پایه استفاده از مواد بومی، به‌ویژه ابریشم و پشم، و مهارت‌های سنتی در بافت و دوخت شکل گرفته بود.
لباس سنتی؛ نشانه‌ای از هویت و حافظه تاریخی
منصوری با تأکید بر اینکه پوشاک یکی از جلوه‌های ملموس فرهنگ هر جامعه است، معتقد است لباس سنتی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از پارچه‌ها و تزئینات دانست. نوع پوشش، رنگ‌ها، شیوه دوخت، جنس پارچه و حتی نحوه قرار گرفتن زیورها، در کنار هم تصویری از باورها، آداب‌ورسوم، روابط اجتماعی و شرایط تاریخی یک قوم ارائه می‌کنند.
به گفته این کارشناس، بسیاری از جزئیات پوشاک در گذشته حامل معنا و نشانه‌هایی بوده‌اند که شناخت آن‌ها می‌تواند به درک بهتر فرهنگ و سبک زندگی نسل‌های پیشین کمک کند. به همین دلیل، ثبت ملی پوشاک قزلباش‌ها در کنار مستندسازی شیوه تولید و معرفی اجزای آن، اقدامی برای حفظ بخشی از میراث فرهنگی ناملموس گلستان به شمار می‌رود.
با این حال، تغییر سبک زندگی و تحولات اجتماعی باعث شده است که استفاده روزمره از لباس‌های سنتی کاهش پیدا کند. امروزه بسیاری از اجزای این پوشاک بیشتر در مراسم، جشن‌ها و برنامه‌های فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرند و اگر مهارت‌های مرتبط با تولید آن‌ها به نسل‌های جدید منتقل نشود، بخشی از دانش بومی و هنرهای وابسته به این لباس نیز در معرض فراموشی قرار خواهد گرفت.
احیای پوشاک قزلباش؛ فرصتی برای اشتغال زنان و دختران
اهمیت پوشاک قزلباش تنها به ارزش تاریخی و هویتی آن محدود نمی‌شود. تولید این لباس به زنجیره‌ای از مهارت‌ها و مشاغل سنتی وابسته است؛ از تولید و آماده‌سازی ابریشم و رنگرزی طبیعی گرفته تا بافت پارچه، نواربافی، سوزن‌دوزی، منجوق‌دوزی و دوخت تزئینات با سکه و پولک.
هرکدام از این مراحل به دانش و مهارتی نیاز دارد که در طول سال‌ها در میان هنرمندان و خانواده‌های منطقه شکل گرفته است. احیای پوشاک سنتی می‌تواند زمینه رونق دوباره این مهارت‌ها را فراهم کند و به جای محدود شدن به تولید یک لباس، مجموعه‌ای از فعالیت‌های مرتبط با صنایع‌دستی را فعال نگه دارد.
در این میان، زنان و دختران می‌توانند نقش مهمی در انتقال این هنرها و تبدیل آن‌ها به فعالیت‌های اقتصادی ایفا کنند. آموزش مهارت‌های مرتبط با دوخت و تزئین لباس، حمایت از تولیدکنندگان محلی و معرفی پوشاک قزلباش در برنامه‌های فرهنگی و گردشگری، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به تداوم این میراث کمک کند.
پوشاک قزلباش‌های گلستان در واقع حاصل پیوند چند هنر بومی است؛ لباسی که در آن ابریشم، پشم، رنگ، بافت و دوخت، فراتر از یک پوشش معمولی، روایتگر هویت و حافظه تاریخی یک قوم شده‌اند. حفظ این میراث نیز تنها با ثبت نام آن در فهرست آثار ملی محقق نمی‌شود؛ بلکه استمرار مهارت‌های تولید، انتقال دانش به نسل جوان و فراهم کردن زمینه استفاده دوباره از این پوشاک در زندگی فرهنگی و اقتصادی جامعه، شرط ماندگاری آن خواهد بود.
انتهای پیام/