به گزارش خبرگزاری تسنیم دفتر جزایر خلیج فارس، درختان حرا برای مردم ساحل‌نشین قشم تنها بخشی از چشم‌انداز طبیعی جزیره نیستند؛ این جنگل‌های دریایی در چرخه حیات آبزیان، پایداری سواحل و حفظ تعادل زیست‌محیطی منطقه نقشی اساسی دارند. با این حال، حفاظت از چنین سرمایه‌ای بیش از آنکه به برنامه‌های مقطعی و آمار کاشت نهال وابسته باشد، به شکل‌گیری یک فرهنگ عمومی و مشارکت مستمر جامعه محلی نیاز دارد؛ موضوعی که تجربه روستای سهیلی در قالب آیین «چیچکای حرا» را به نمونه‌ای قابل تأمل تبدیل کرده است.
در این روستا، قصه حفاظت از طبیعت از خانه‌ها آغاز می‌شود؛ جایی که کودکان به جای تماشای یک برنامه محیط‌زیستی، مسئولیت نگهداری از نهال‌ها را بر عهده می‌گیرند. آن‌ها طی دو ماه، نهال‌های حرا را در خانه‌های خود آبیاری و مراقبت می‌کنند تا پس از طی این دوره، همراه مادران و دیگر اعضای خانواده، حاصل تلاششان را به زیستگاه طبیعی این درختان بازگردانند.
کاشت 2 هزار نهال حرا با مشارکت خانواده‌های سهیلی، بخش مهمی از این تجربه جمعی است؛ اما آنچه به این اقدام ارزش اجتماعی بیشتری می‌دهد، شیوه مشارکت مردم در تمام مراحل آن است. کودکان در این فرآیند صرفاً شرکت‌کنندگان یک مراسم نیستند، بلکه با پذیرفتن مسئولیت نگهداری از یک موجود زنده، مفهوم مراقبت از طبیعت را در عمل تجربه می‌کنند.
این تفاوت، از منظر آموزش محیط‌زیستی اهمیت زیادی دارد. آشنایی کودکان با ارزش جنگل‌های حرا از طریق کتاب، تصویر و توصیه‌های آموزشی می‌تواند آگاهی اولیه ایجاد کند، اما زمانی که یک کودک چندین هفته از نهالی مراقبت می‌کند و سرانجام آن را با دستان خود در زیستگاه طبیعی می‌کارد، رابطه‌ای عاطفی و مسئولانه با محیط پیرامونش شکل می‌گیرد؛ رابطه‌ای که می‌تواند در رفتارهای آینده او نیز اثرگذار باشد.
در این میان، حضور مادران و سایر اعضای خانواده نیز قابل توجه است. انتقال تجربه حفاظت از طبیعت زمانی ماندگارتر می‌شود که از سطح آموزش رسمی فراتر برود و به بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها تبدیل شود. به این ترتیب، یک فعالیت محیط‌زیستی می‌تواند به فرصتی برای گفت‌وگوی میان نسل‌ها و انتقال تجربه زیست در کنار دریا تبدیل شود.
اهمیت این مشارکت را باید در جایگاه ویژه جنگل‌های حرا نیز جست‌وجو کرد. ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا در محدوده خلیج فارس و تنگه خوران، یکی از زیست‌بوم‌های ارزشمند طبیعی ایران به شمار می‌رود. این جنگل‌ها علاوه بر فراهم کردن زیستگاه و پناهگاه گونه‌های مختلف جانوری، در حفاظت از سواحل در برابر فرسایش، تعدیل اثر امواج، بهبود کیفیت آب و ذخیره کربن نقش دارند.
ریشه‌های درهم‌تنیده حرا، محیط مناسبی برای رشد و پناه گرفتن بسیاری از آبزیان و سخت‌پوستان فراهم می‌کند و بخشی از چرخه طبیعی تأمین منابع شیلاتی مناطق ساحلی به این زیستگاه‌ها وابسته است. از همین رو، حفاظت از جنگل‌های حرا تنها یک موضوع مرتبط با پوشش گیاهی نیست، بلکه با معیشت ساحل‌نشینان، پایداری فعالیت‌های صیادی و آینده اقتصادی جوامع وابسته به دریا نیز ارتباط دارد.
در چنین شرایطی، کاشت نهال را نمی‌توان به‌تنهایی معادل احیای یک جنگل دانست. موفقیت واقعی این اقدامات به انتخاب محل مناسب، رعایت شرایط طبیعی زیستگاه، مراقبت پس از کاشت و بررسی میزان بقای نهال‌ها وابسته است. به بیان دیگر، اگر قرار است آمار کاشت به نتیجه محیط‌زیستی تبدیل شود، باید سرنوشت نهال‌ها پس از پایان مراسم نیز در کانون توجه قرار گیرد.
از این منظر، یکی از ضرورت‌های چنین برنامه‌هایی، ایجاد سازوکاری برای پایش نهال‌های کاشته‌شده و مشخص شدن میزان ماندگاری آن‌هاست؛ اقدامی که می‌تواند مشارکت اولیه خانواده‌ها را به مسئولیتی مستمر تبدیل کند. پیوند دادن خانواده‌ها با نهال‌هایی که خود پرورش داده‌اند، حتی می‌تواند زمینه شکل‌گیری گروه‌های محلی برای مراقبت از بخش‌های مختلف جنگل را فراهم کند.
نکته دیگر، ظرفیت فرهنگی و اجتماعی رویداد «چیچکای حرا» است. این برنامه در کنار فعالیت محیط‌زیستی، با اجرای نمایش کودکان، نقاشی مادر و فرزند، مسابقه آشپزی، موسیقی و عرضه محصولات بومی همراه شده است. چنین ترکیبی نشان می‌دهد که حفاظت از طبیعت لزوماً فعالیتی جدا از زندگی فرهنگی و اجتماعی مردم نیست و می‌توان آن را در بستر آیین‌ها، هنر، آموزش و اقتصاد محلی دنبال کرد.
حضور غرفه‌های محصولات سنتی سهیلی نیز از این منظر اهمیت دارد؛ چراکه معرفی توانمندی‌های بومی و ایجاد فرصت عرضه تولیدات محلی می‌تواند پیوند میان حفاظت از طبیعت و منافع اقتصادی جامعه میزبان را تقویت کند. هرچه مردم محلی سهم روشن‌تری از منافع گردشگری مسئولانه داشته باشند، انگیزه بیشتری برای صیانت از سرمایه‌های طبیعی پیرامون خود خواهند داشت.
این رو یکرد با مفهوم گردشگری مسئولانه و احیاگر نیز ارتباط دارد؛ الگویی که در آن گردشگر صرفاً مصرف‌کننده جاذبه‌های طبیعی نیست، بلکه می‌تواند در حفظ و بهبود محیط مقصد مشارکت داشته باشد. البته تحقق چنین الگویی مستلزم آن است که حضور گردشگران با ظرفیت اکولوژیک منطقه هماهنگ باشد و منافع حاصل از فعالیت‌های گردشگری به جامعه محلی و حفاظت از زیست‌بوم بازگردد.
از سوی دیگر، تجربه سهیلی نشان می‌دهد که دانش بومی ساحل‌نشینان می‌تواند در کنار آموزش‌های علمی و حمایت دستگاه‌های مسئول، به ابزاری مؤثر برای حفاظت از محیط‌زیست تبدیل شود. در این میان، همکاری اداره محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد قشم، ژئوپارک جهانی قشم و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی منطقه آزاد قشم در اجرای این برنامه، ظرفیت همکاری میان بخش‌های مختلف را نیز به نمایش می‌گذارد.
با این حال، تداوم چنین تجربه‌هایی نیازمند فراتر رفتن از برگزاری سالانه یک رویداد است. آموزش مستمر در مدارس و خانواده‌ها، شناسایی زیستگاه‌های مناسب برای کاشت، ارزیابی وضعیت نهال‌ها و مشارکت دادن جامعه محلی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با حفاظت از جنگل‌ها، می‌تواند این حرکت را به برنامه‌ای پایدار تبدیل کند.
آنچه در سهیلی جریان دارد، در ظاهر کاشت چند هزار نهال است، اما در لایه عمیق‌تر، تلاش برای پرورش نسلی است که جنگل حرا را بخشی از هویت و آینده زندگی خود بداند. نسلی که به جای آنکه تنها از زیبایی این جنگل‌ها بهره ببرد، خود را در برابر حفظ آن‌ها مسئول بداند.
شاید مهمترین دستاورد «چیچکای حرا» همین باشد؛ اینکه قصه حفاظت از طبیعت، از زبان بزرگ‌ترها به تجربه کودکان تبدیل شود و نهال‌هایی که امروز در کنار خانواده‌ها کاشته می‌شوند، فردا به نمادی از پیوند جامعه محلی با میراث طبیعی قشم بدل شوند.
یادداشت از عبدالرحیم رضوانی فعال رسانه‌ای
انتهای پیام/7558