به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد دشتی، امروز در پیش‌نشست همایش بین‌المللی اندیشه‌های فقهی امام شهید(ره) در مجتمع آموزشی امین به بررسی قرائن و مؤیدات شهادت حضرت زهرا(س) در منابع اهل‌سنت از قرن سوم تا چهاردهم پرداخت.
وی با بیان اینکه موضوع بحث او بررسی قرائن تاریخی است، توضیح داد: قرائن، مطالبی هستند که به‌صورت صریح بیان نشده‌اند، اما لوازمی دارند که می‌توان از طریق تأمل در جوانب گزارش‌ها و آنچه گفته شده یا مسکوت مانده است، به آن لوازم دست یافت.
بررسی نسبت «لازم» و «ملزوم» در گزارش‌های منابع اهل‌سنت
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی با تبیین چارچوب بحث خود اظهار کرد: در اینجا بحث بر سر رابطه لازم و ملزوم است؛ به این معنا که در منابع اهل‌سنت، گاهی ملزوم یا مقدمه یک واقعه بیان شده، اما لازم و نتیجه‌ای که از آن به دست می‌آید، تصریح نشده است. پرسش این است که آیا می‌توان با بررسی این ملزومات و لوازم ناگفته آنها، به اطمینان درباره شهادت حضرت زهرا(س) رسید یا خیر؟
وی افزود: طبیعی است که اهل‌سنت لزوماً به این لوازم ملتزم نباشند و آنچه را در منابع خود نقل می‌کنند، به‌عنوان مقدمه‌ای که نتیجه مورد نظر شیعه را در پی دارد، نپذیرند و زیر بار آن نروند؛ اما مسئله برای ما این نیست که پیروان یک مکتب یا مخالفان اهل‌بیت(ع) این نتیجه را قبول می‌کنند یا خیر.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: مسئله اصلی این است که از نظر منطق، عقل، عرف و با یک بررسی منصفانه، آیا این ملزومات انسان منصف را به لوازم خود می‌رساند و آیا این گزارش‌ها ارزش تکیه و استناد برای شیعه را دارند یا خیر؟
سکوت منابع تاریخی؛ قرینه‌ای که در کنار گزارش‌های موجود باید بررسی شود
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی با تأکید بر ضرورت بررسی منصفانه گزارش‌های تاریخی و توجه به شرایط زمان وقوع حادثه گفت: ما معتقدیم اگر با منطق و رویکرد منصفانه و با تأمل در شرایط آن زمان به گزارش‌ها نگاه کنیم، حتی آنچه در منابع گفته نشده و درباره آن سکوت شده است نیز برای ما اهمیت دارد.
وی تصریح کرد: گاهی نگفتن یک مطلب هم معنا دارد. در برخی منابع گفته شده است که افراد خانه حضرت زهرا(س) را تهدید کردند و سخنانی میان آنان ردوبدل شد، اما درباره سرانجام ماجرا و اینکه افراد چگونه از خانه خارج شدند، توضیحی داده نشده است. این سکوت برای ما قابل تأمل است؛ زیرا همان منابع نه از شهادت حضرت زهرا(س) سخن گفته‌اند و نه تصریح کرده‌اند که مهاجمان با آرامش و به‌صورت مسالمت‌آمیز از خانه خارج شدند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به گزارش متقی هندی در کتاب «کنز العمال» اظهار کرد: در میان منابعی که از قرن سوم تا چهاردهم مورد بررسی قرار گرفته‌اند، تنها یک نفر، یعنی متقی هندی در قرن دهم، گزارشی درباره خروج مسالمت‌آمیز افراد از خانه نقل کرده است.
وی افزود: چگونه ممکن است حدود نه قرن بگذرد و در این مدت، هیچ‌یک از منابع به این نتیجه مسالمت‌آمیز اشاره نکنند، اما پس از گذشت این مدت، یک نفر گزارشی از پایان آرام ماجرا ارائه دهد؟ در گزارش‌های پیشین از تهدید، گفت‌وگو، سر و صدا و داد و فریاد سخن گفته شده، اما اینکه در نهایت افراد با آرامش از خانه خارج شدند، مطلبی است که در این گزارش متأخر آمده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی با طرح این پرسش که آیا انسان منصف می‌تواند چنین گزارشی را بدون بررسی قرائن دیگر بپذیرد، گفت: از نظر ما، در برابر این گزارش، قرائن دیگری وجود دارد که در کنار یکدیگر به سود دیدگاه شیعه و در تعارض با روایت خروج مسالمت‌آمیز قرار می‌گیرند.
هشدار حضرت زهرا(س) درباره عملی شدن تهدید؛ قرینه‌ای دیگر در تحلیل واقعه
وی یکی دیگر از قرائن مورد توجه خود را گزارش مربوط به هشدار حضرت زهرا(س) خطاب به افرادی دانست که در خانه تحصن کرده بودند و گفت: در برخی گزارش‌ها آمده است که حضرت زهرا(س) درباره سوگند آتش زدن درب خانه از سوی خلیفه دوم هشدار دادند که او تهدید خود را عملی خواهد کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی ادامه داد: در این گزارش، حضرت زهرا(س) بر عملی شدن تهدید تأکید می‌کنند؛ یعنی سوگند یاد می‌کنند که آن فرد به آنچه گفته است عمل خواهد کرد. پرسش این است که پس از نقل چنین تهدیدی و سوگند حضرت، چرا منابع تاریخی درباره سرانجام آن سکوت کرده‌اند؟
وی افزود: اگر پس از این تهدید، ماجرا با صلح و آرامش پایان یافته بود، چرا منابع درباره این پایان مسالمت‌آمیز سخنی نگفته‌اند؟ چرا از خروج آرام افراد، رضایت و سازش و پایان یافتن ماجرا با بیعت اختیاری گزارشی در این منابع وجود ندارد؟ این سکوت، به‌ویژه در کنار گزارش هشدار حضرت زهرا(س)، برای ما معنا دارد.
گزارش صحیح بخاری درباره خشم حضرت زهرا(س) و ناسازگاری آن با روایت پایان مسالمت‌آمیز
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، به گزارش صحیح بخاری درباره خشم حضرت زهرا(س) اشاره کرد و آن را قرینه دیگری در بررسی این واقعه دانست.
وی اظهار کرد: اگر ماجرا با صلح و صفا و رضایت پایان یافته و افراد با اختیار و آرامش از خانه خارج شده و بیعت کرده بودند، گزارش خشم حضرت زهرا(س) در صحیح بخاری چگونه قابل تحلیل است؟ این گزارش نیز با تصویر خروج مسالمت‌آمیز و پایان یافتن ماجرا با رضایت و سازش، سازگاری ندارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی با تأکید بر اینکه باید مجموعه گزارش‌ها را در کنار یکدیگر بررسی کرد، افزود: نمی‌توان از یک سو گزارش تهدید، حمله، سر و صدا و هشدار حضرت زهرا(س) درباره عملی شدن تهدید را در منابع دید و از سوی دیگر، درباره سرانجام آن سکوت کرد و سپس تنها با اتکا به یک گزارش متأخر، ماجرا را مسالمت‌آمیز و همراه با رضایت و اختیار دانست.
مجموع قرائن تاریخی؛ مبنای استدلال درباره شهادت حضرت زهرا(س)
وی گفت: مسئله ما یک بحث منطقی، عقلانی، اجتماعی و عرفی است. وقتی گزارش‌های مربوط به تهدید خانه حضرت زهرا(س)، سخنان ردوبدل‌شده، سر و صدا و داد و فریادها، سوگند آن حضرت درباره عملی شدن تهدید و در نهایت سکوت منابع درباره سرانجام ماجرا را کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، این مجموعه برای انسان منصف معنا پیدا می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی ادامه داد: منابع مورد بحث، گزارش‌هایی از حمله و تهدید و حتی آتش‌زدن نقل کرده‌اند و در عین حال، درباره آنچه پس از این تهدیدها اتفاق افتاده، سکوت کرده‌اند. این سکوت در کنار گزارش خشم حضرت زهرا(س) در صحیح بخاری و دیگر ملزوماتی که در منابع آمده است، قرینه‌ای مهم در بررسی واقعه به شمار می‌رود.
وی با اشاره به اینکه برخی ممکن است هر یک از این قرائن را به‌تنهایی برای اثبات نتیجه کافی ندانند، اظهار کرد: ممکن است کسی بگوید این ملزومات به‌تنهایی گویایی زیادی ندارند؛ اما سخن ما این است که باید آنها را در کنار یکدیگر و با شناخت منابع و نویسندگانشان بررسی کرد. اگر واقعاً صلح و سازشی در کار بود و تهدید به آتش‌زدن و برخورد و جراحتی رخ نداده بود، چرا نویسندگان این منابع آن را به‌روشنی و با تفصیل نقل نکردند؟
استاد حوزه و دانشگاه افزود: اگر توافق و صلحی صورت گرفته بود، نویسندگان این منابع می‌توانستند آثار خود را از گزارش چنین رخدادی پر کنند؛ به‌ویژه آنکه چنین روایتی می‌توانست در جهت دیدگاه آنان باشد. بنابراین، اینکه حدود نه قرن این موضوع در سکوت باقی مانده و تنها در قرن دهم گزارشی از پایان مسالمت‌آمیز آن مطرح شده است، در کنار سایر قرائن، قابل تأمل است.
وی تصریح کرد: ما با شناختی که از منابع، نویسندگان، شیوه تاریخ‌نگاری و روایت‌سازی آنان داریم، نمی‌توانیم گزارش متقی هندی درباره پایان مسالمت‌آمیز ماجرا اعتماد کنیم. از نظر ما، وقتی این سکوت طولانی را در کنار ملزومات و گزارش‌های موجود قرار دهیم، به این نتیجه می‌رسیم که اگر صلح و سازش و توافقی وجود داشت، این نویسندگان آن را در آثار خود بازتاب می‌دادند؛ در حالی که چنین نکرده‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی خاطرنشان کرد: مجموع این قرائن برای انسان منصف اطمینان‌آور و حتی یقین‌آور است؛ به این معنا که تهدیدها عملی شده و درگیری‌ای که شیعه مظلوم از آن سخن می‌گوید، محقق شده است. برای رسیدن به این نتیجه، باید منابع و نویسندگان آنها را شناخت و صرفاً به ظاهر گزارش‌ها اکتفا نکرد.
اهل‌بیت(ع) تشنه وحدت بودند؛ بررسی گذشته در پرتو شرایط امروز
وی در ادامه با اشاره به جایگاه وحدت در سیره اهل‌بیت(ع) گفت: اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) تشنه وحدت بودند و در سخت‌ترین شرایط نیز برای حفظ وحدت تلاش می‌کردند. اگر راهی برای صلح، اجماع امت، اتحاد و وحدت وجود داشت و حقوق اهل‌بیت(ع) نیز رعایت می‌شد، آنان از چنین مسیری استقبال می‌کردند.
حجت‌الاسلام والمسلمین دشتی با بیان اینکه شرایط امروز نیز می‌تواند پرتوی برای فهم برخی وقایع گذشته باشد، اظهار کرد: گذشته چراغ راه آینده است، اما شرایط کنونی نیز می‌تواند پرتویی بر آنچه در گذشته رخ داده است، بیفکند. باید ببینیم امروز ما چگونه رفتار می‌کنیم و طرف مقابل چه رفتاری دارد؛ ما تا چه اندازه مسالمت‌آمیز عمل می‌کنیم و دست دوستی و تعامل دراز می‌کنیم و در مقابل، با چه نوع رفتاری مواجه می‌شویم.
وی با اشاره به رفتارهای خشونت‌آمیز و ممانعت از رساندن آب و غذا به مردم افزود: اینکه در شرایط کنونی چه رفتارهایی با مردم صورت می‌گیرد و حتی از رساندن آب و غذا به آنان جلوگیری می‌شود، از نظر من قرینه دیگری است که می‌توان در کنار سایر قرائن برای فهم گذشته مورد توجه قرار داد.
استاد حوزه و دانشگاه در پایان تأکید کرد: همان‌گونه که گذشته چراغ راه آینده است، شرایط و رخدادهای امروز نیز می‌تواند پرتویی بر آنچه در گذشته اتفاق افتاده باشد. از این رو، برای شناخت دقیق‌تر وقایع تاریخی باید همه قرائن، گزارش‌ها، سکوت‌ها و شرایط زمان وقوع حادثه را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
گفتنی است، این نشست علمی با همکاری مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، پژوهشکده حج و زیارت، مجتمع آموزش عالی ائمه اطهار(ع)، نمایندگی جامعةالمصطفی در استان‌های تهران و البرز و دانشگاه مجازی المصطفی، برگزار شد.
خبرنگار: علیرضا سهلانی
انتهای پیام/