خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: نام نیما یوشیج در حافظه ادبی ما اغلب با یک تصویر همراه است؛ شاعری که آمد و وزن شعر فارسی را شکست. این تصویر، با همه‌ی رواجش، هم ساده‌سازی کار نیماست و هم تا اندازه‌ای حاصل بدفهمی آن. نیما وزن را کنار نگذاشت؛ نسبت میان وزن، جمله، تصویر و تجربه‌ی شاعرانه را تغییر داد. نیما مسئله‌اش این بود که چرا شعر باید پیش از آنکه حرفی برای گفتن پیدا کند، شکل نهایی خود را پذیرفته باشد؟ چرا حرکت خیال و طول سخن باید همیشه تابع ظرفی از پیش‌تعیین‌شده بماند؟
با این‌حال، اگر نوآوری او را فقط در کوتاه و بلند شدن سطرها جست‌وجو کنیم، بخش مهمی از ماجرا را ندیده‌ایم. نیما از یوش آمده بود؛ از جهانی با زبان، صداها، کارها و مناسبات خاص خودش. آن جهان برای او خاطره‌ای دور نبود که گاهی به شعر راه پیدا کند. در شیوه‌ی دیدن و شنیدنش حضور داشت؛ در توجه او به تاریکی جنگل، صدای پرنده، رنج کارگر و سکوت خانه‌ای در شب.
از این منظر، می‌توان نیما را شاعری میانجی دانست؛ البته نه به معنای کسی که راه میانه‌ای پیدا می‌کند تا هیچ‌کس ناراضی نباشد. میانجی‌بودن او بیشتر به معنای درگیرکردن جهان‌هایی است که به‌آسانی با هم کنار نمی‌آیند: زبان مادری و زبان ادبی، زندگی روستایی و تجربه‌ی تجدد، میراث شعر فارسی و امکان‌هایی که آشنایی با ادبیات اروپا پیش رویش می‌گذاشت. شعر تازه‌ی او در دل همین درگیری شکل گرفت.
«افسانه»، سروده‌ی 1301، از نشانه‌های مهم آغاز این راه است؛ اما نباید همه‌ی دستاوردهای بعدی نیما را به آن نسبت داد. این شعر هنوز با صورت پخته‌ی شعر نیمایی فاصله دارد و وزن عروضی را نیز کنار نمی‌گذارد. تازگی آن را باید بیش از هر چیز در ساختمان گفت‌وگویی، لحن، حرکت عاطفه و جایگاهی دید که برای فردیت شاعر فراهم می‌کند.
در «افسانه»، با صدایی روبه‌رو هستیم که تنها در پی بیان یک مضمون آشنا نیست. تردید می‌کند، به یاد می‌آورد، اعتراض می‌کند و در گفت‌وگو با صدایی دیگر، حال خود را می‌سنجد. این رفت‌وبرگشت، به شعر نوعی حرکت نمایشی می‌دهد. عاطفه دیگر صرفاً در چند بیت مستقل عرضه نمی‌شود؛ در طول شعر پیش می‌رود و تغییر می‌کند.
اهمیت این تجربه در آن است که نیما برای فاصله گرفتن از سنت، ناچار نیست همه‌ی پیوندهایش را با آن قطع کند. «افسانه» هنوز با شعر غنایی فارسی نسبت دارد، اما این نسبت آسوده و بی‌پرسش نیست. شاعر از درون زبان و حافظه‌ی همان سنت، امکان دیگری را امتحان می‌کند.
آشنایی نیما با ادبیات اروپایی را نیز باید در همین مسیر فهمید. این آشنایی به او مجال مقایسه و تجربه می‌داد، اما آنچه می‌آموخت، قرار نبود بی‌تغییر به شعر فارسی منتقل شود. باید از حساسیت زبانی و تجربه‌ی زیسته‌ی او می‌گذشت. حاصل، شعری بود که تازگی‌اش را نمی‌توان تنها با تأثیرپذیری از یک مکتب یا شاعر خارجی توضیح داد.
برای دیدن جایگاه بوم در شعر نیما، «کار شب‌پا» نمونه‌ی روشنی است. اینجا طبیعت منظره‌ای نیست که شاعر از فاصله‌ای امن تماشایش کند. شالیزار محل کار است و شب، زمان فرسودگی و مراقبت. کسی باید بیدار بماند تا محصول از گزند جانوران در امان باشد؛ کسی که خود نیز زندگی، نگرانی و نیازهایی دارد.
همین جابه‌جاییِ زاویه‌ی دید اهمیت دارد. شالیزاری که برای مسافر ممکن است تصویری دل‌انگیز باشد، برای شب‌پا معنای دیگری دارد: معاش، خستگی و مسئولیتی که نمی‌توان به‌آسانی از زیر آن بیرون آمد. نیما اجازه نمی‌دهد زیبایی منظره، رنج آدمی را که در آن کار می‌کند از چشم پنهان سازد.
واژه‌های محلی و جزئیات اقلیمی در چنین شعری بخشی از ساختمان تجربه‌اند. نام بومی یک پرنده، گیاه یا ابزار، گاهی چیزی را با خود می‌آورد که معادل عمومی‌اش نمی‌تواند به همان دقت منتقل کند؛ نسبتی با کار و زندگی که در طول زمان در آن واژه جا افتاده است. البته نباید برای هر واژه، بی‌دلیل معنایی رمزی یا موسیقایی تراشید. اهمیت این زبان پیش از هر چیز در دقت آن است: جهان شعر را مشخص می‌کند و نمی‌گذارد رنج شخصیت به مفهومی کلی و بی‌چهره بدل شود.
وجه اجتماعی «کار شب‌پا» نیز از همین‌جا قوت می‌گیرد. شعر پیش از آنکه حکمی درباره‌ی نابرابری صادر کند، ما را در موقعیت انسانی گرفتار آن قرار می‌دهد. خواننده خستگی و نگرانی را در امتداد یک شب تجربه می‌کند. بوم در اینجا نه حاشیه‌ی مسئله‌ی اجتماعی، بلکه محل وقوع و فهم آن است.
در «ققنوس»، نیما سراغ پرنده‌ای می‌رود که پیش از او در روایت‌ها و تخیل ادبی حضور داشته است. بنابراین، تازگی شعر از ابداع یک موجود ناشناخته نمی‌آید؛ از شیوه‌ای می‌آید که آن تصویر آشنا دوباره ساخته و معنا می‌شود.
ققنوس نیما را می‌توان به شاعر، هنرمند یا انسانی پیشرو نزدیک دید؛ موجودی تنها که آوازش با زندگی دیگران نسبتی دشوار دارد و سوختنش، امکان زایشی تازه را فراهم می‌کند. خوانش اجتماعی از این تصویر موجه است، اما اگر ققنوس را صرفاً معادل یک مصلح اجتماعی بگیریم، بخشی از گشودگی شعر را از دست می‌دهیم. تنهایی آفرینش، رنج شنیده‌نشدن و امید به ادامه یافتن چیزی پس از مرگ نیز در آن حضور دارد.
نیما نماد کهن را به شکلی تازه از تجربه پیوند می‌زند. پرنده دیگر فقط موضوع یک حکایت شگفت نیست؛ سرنوشتش می‌تواند پرسشی درباره‌ی زندگی انسان معاصر پیش بکشد: کسی که صدایی متفاوت دارد، چگونه شنیده می‌شود؟ و اگر در زمان خود شنیده نشد، آیا آوازش یکسره از میان می‌رود؟
میانجی‌گری نیما در اینجا به معنای حفظ ظاهر گذشته نیست. او چیزی را از میراث ادبی برمی‌گیرد که هنوز ظرفیت زنده‌شدن دارد و آن را در موقعیتی تازه قرار می‌دهد. تصویر باقی می‌ماند، اما دیگر دقیقاً همان کاری را نمی‌کند که پیش‌تر می‌کرد. شعر «مهتاب»، با آغاز آشنای «می‌تراود مهتاب»، از روشن‌ترین نمونه‌های پیوند تنهایی شاعر و رنج جمعی است. در شروع شعر، همه‌چیز آرام به نظر می‌رسد: مهتاب، شبتاب و خواب. اما این آرامش برای گوینده دست‌یافتنی نیست:
غم این خفته‌ی چند
خواب در چشم ترم می‌شکند
تفاوت در همین بیدار ماندن است. شاعر جدا از دیگران ایستاده، اما جدایی‌اش از سر بی‌اعتنایی نیست. غم آنان نمی‌گذارد بخوابد. تنهایی او، به شکلی متناقض، از پیوندش با دیگران پدید آمده است.
ازاین‌رو، شاید تعبیر حرکت از «من» به «ما» تنها بخشی از حقیقت شعر را بیان کند. «من» از میان نمی‌رود و در صدای جمع حل نمی‌شود؛ همچنان تنهاست، دل‌نگران است و با دشواریِ ارتباط روبه‌روست. آنچه تغییر کرده، وسعت اندوه اوست. رنج دیگران به درون تجربه‌ی شخصی‌اش راه یافته و آن را دگرگون کرده است.
همین پیچیدگی، شعر را از یک پیام مستقیم اجتماعی دور نگه می‌دارد. با صدای کسی مواجهیم که می‌کوشد، اما از رسیدن مطمئن نیست. تعهد در اینجا با خستگی و ناکامی همراه است، نه با اطمینان خطیبی که پاسخ همه‌چیز را می‌داند.
زبان و موسیقی شعر نیز در ساختن این حال سهم دارند. تکرارها، مکث‌ها و امتداد متفاوت سطرها، بی‌قراری گوینده را شنیدنی می‌کنند. بااین‌حال، نسبت دادن همه‌ی این ویژگی‌ها به زبان طبری نیازمند بررسی دقیق زبانی است. آنچه از خود شعر می‌توان دریافت، تلاش نیما برای نزدیک کردن حرکت سخن به حرکت تجربه است: جمله هرجا لازم باشد درنگ می‌کند و هرجا لازم باشد ادامه می‌یابد.
سروده‌های طبری نیما در «روجا» نشان می‌دهند که نسبت او با زبان مادری، به آوردن چند واژه‌ی محلی در شعر فارسی محدود نبود. طبری برای او زبانی بود که می‌شد در آن شعر گفت؛ نه فقط چیزی که باید از آن یاد کرد یا برای حفظش دل سوزاند.
این تفاوت کوچکی نیست. زبان مادری زمانی زنده می‌ماند که بتوان با آن تجربه‌ای تازه را بیان کرد. حفظ واژه‌ها مهم است، اما زندگی زبان تنها در واژه‌نامه ادامه پیدا نمی‌کند؛ در کاربرد، در تخیل و در امکان ساختن جمله‌ای که پیش از آن گفته نشده است نیز ادامه دارد. از این منظر، «روجا» را می‌توان بخشی از کوشش نیما برای تداوم زندگی ادبی زبان مادری‌اش دانست.
حضور این زبان در شعر فارسی او مسئله‌ای ظریف‌تر است. نشانه‌های آن را می‌توان در واژگان، نام‌گذاری‌ها، بعضی ترکیب‌ها و شیوه‌ی توجه به جهان پیرامون جست‌وجو کرد، اما نباید هر ویژگی نامتعارف شعر نیما را بی‌واسطه به طبری نسبت داد. چنین نسبتی، به‌ویژه در بحث نحو و موسیقی، به شاهد و مقایسه نیاز دارد.
با وجود این احتیاط، یک نکته روشن است: فارسی‌نویسی برای نیما به معنای کنار گذاشتن جهان زبان مادری نبود. او بخشی از آن جهان را با خود به شعر فارسی آورد و از این راه، دامنه‌ی دید و بیان آن را گسترش داد. بومی‌بودن او مانع نوگرایی نشد؛ یکی از سرچشمه‌های آن بود.
اهمیت نیما را شاید بتوان در همین نکته دید: او برای نو شدن، از جایی که آمده بود دست نکشید. یوش، زبان طبری و زندگی مردم شمال، بارهایی نبودند که لازم باشد در آستانه‌ی تجدد زمین بگذارد. این‌ها بخشی از امکانات او برای ساختن شعر تازه بودند.
البته این پیوند به‌آسانی برقرار نشد. زبان ادبی همیشه بی‌مقاومت به واژه و لحن محلی راه نمی‌دهد؛ قالب مألوف نیز به‌سادگی با حرکت تازه‌ی جمله کنار نمی‌آید. تنهایی شاعر و مسئولیت او در برابر دیگران هم لزوماً به تعادلی آرام نمی‌رسند. بخشی از کشش شعر نیما از همین ناسازگاری‌های حل‌نشده می‌آید.
به همین دلیل، تعبیر «میانجی» نباید ما را به تصور آشتی کامل سنت و تجدد برساند. نیما گاهی از سنت فاصله می‌گیرد، گاهی چیزی را از آن نگه می‌دارد و گاهی با تغییر جای آن، معنایش را عوض می‌کند. نسبت او با گذشته، نسبتی انتخابگر و درگیر است.
میراثش نیز فقط مجموعه‌ای از قواعد تازه برای سطر و قافیه نیست. او شیوه‌ای از مواجهه با جهان پیش می‌گذارد: دقیق دیدن آنچه نزدیک ماست، شنیدن صداهایی که کمتر به ادبیات راه یافته‌اند و یافتن صورتی که بتواند تجربه‌ی آن‌ها را حمل کند. شعر نیما از جایی معین آغاز می‌شود، با زبان و خاک و مردم همان‌جا؛ اما در همان‌جا محصور نمی‌ماند. راهش به تجربه‌ای گسترده‌تر، از دل همین توجه به زندگی مشخص و ملموس باز می‌شود.
انتهای پیام/