به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، بنای تاریخی شوکتیه که روزگاری محل فعالیت یکی از مدارس مهم و تأثیرگذار کشور بود، اکنون پس از احیا و تغییر کاربری، میزبان موزه دانشگاه بیرجند و مرکز اسناد و مفاخر این دانشگاه است؛ مجموعه‌ای که تلاش دارد تاریخ آموزش، علم و فرهنگ خراسان جنوبی را از مکتب‌خانه‌ها تا دانشگاه برای نسل امروز روایت کند.
این مجموعه در جریان یک تور رسانه‌ای، که پایان هفته گذشته میزبان خبرنگاران بود و بخش‌های مختلف آن شامل موزه دانشگاه و آموزش، موزه علم و فناوری و مرکز اسناد و مفاخر معرفی شد؛ بخش‌هایی که هرکدام گوشه‌ای از هویت تاریخی و علمی منطقه را بازگو می‌کنند.
احیای شوکتیه؛ تداوم حیات یک بنای تاریخی
هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، با اشاره به پیشینه تاریخی این بنا اظهار کرد: ساختمانی که امروز موزه دانشگاه بیرجند در آن مستقر است، ابتدا دبیرستان شوکتیه بوده و پس از آن به مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند اختصاص یافته است. در دوره‌های مختلف نیز دانشکده‌هایی در این ساختمان فعالیت داشته‌اند.
وی افزود: ایده تأسیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در سال 1397 و با ابتکار رئیس وقت دانشگاه، احمد خامسان، مطرح شد و در دی‌ماه 1398 به تصویب هیئت امنا رسید. پس از آن، عملیات تغییر کاربری و آماده‌سازی ساختمان آغاز شد و این مجموعه در سال 1400 به بهره‌برداری اولیه رسید و از آن زمان تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف آن در دستور کار قرار گرفت. همچنین سال گذشته پروانه رسمی فعالیت موزه از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت شد.
صمدیه مساحت مجموعه را حدود چهار هزار مترمربع و زیربنای آن را سه هزار مترمربع اعلام کرد و گفت: این مجموعه در سه بخش اصلی موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر فعالیت می‌کند و از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی کشور به شمار می‌رود.
وی معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی خراسان جنوبی، برگزاری مراسم بزرگداشت مفاخر و میزبانی از برنامه‌های فرهنگی و هنری را از اهداف راه‌اندازی این مجموعه دانست.
تجهیز موزه با ظرفیت‌های داخلی دانشگاه
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به روند تأمین امکانات و تجهیزات این مجموعه اظهار کرد: در اجرای این طرح هیچ‌گونه حمایت مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه بیرجند و استان خراسان جنوبی دریافت نشده و مراحل مفهوم‌پردازی، طراحی و اجرا با استفاده از ظرفیت‌های داخلی دانشگاه انجام شده است.
وی نقش احمد خامسان رئیس دانشگاه بیرجند را در شکل‌گیری ایده و اجرای این مجموعه مؤثر دانست و افزود: تلاش شده است با بهره‌گیری از امکانات موجود دانشگاه، هزینه‌های تجهیز و تکمیل به حداقل برسد؛ به‌گونه‌ای که حتی برخی تجهیزات مانند صندلی‌های موزه به‌جای خرید مجدد، در کارگاه مرمت دانشگاه بازسازی و تعمیر شده‌اند.
صمدیه با اشاره به هزینه‌های تجهیز مجموعه گفت: یکی از هزینه‌های عمده مربوط به راه‌اندازی موزه علم و فناوری در طبقه دوم سالن اصلی بوده که امسال حدود چهار میلیارد تومان برای آن هزینه شده است.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت حفظ واقعیت‌های تاریخی منطقه تصریح کرد: امیر شوکت‌الملک علم بنیان‌گذار دانشگاه بیرجند بوده و به سفارش و دستور ایشان، پروفسور گنجی مأمور راه‌اندازی دانشگاه بیرجند شده است.
روایت تاریخ آموزش بیرجند از مکتب‌خانه تا دانشگاه
در بخش موزه دانشگاه و آموزش، تلاش شده است تاریخ تعلیم و تربیت در بیرجند با استفاده از اسناد، تصاویر، ابزارهای آموزشی و بازسازی فضاهای قدیمی به نمایش گذاشته شود. فاطمه علی‌آبادی، کارشناس و راهنمای موزه، در این‌باره اظهار کرد: یکی از اهداف اصلی این مجموعه، شناساندن تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان جنوبی به نسل جوان است تا دانش‌آموزان و دانشجویان با پیشینه علمی و آموزشی سرزمینی که در آن زندگی و تحصیل می‌کنند، آشنا شوند.
وی با اشاره به جایگاه علمی بیرجند افزود: این خطه شش تن از پدران علم ایران را به جامعه علمی و فرهنگی کشور معرفی کرده است و معرفی این ظرفیت‌ها از اهداف مهم موزه به شمار می‌رود.
علی‌آبادی با بیان اینکه در طراحی فضای موزه تلاش شده هویت معماری سنتی بنا حفظ شود، گفت: در رنگ‌آمیزی ساختمان و تجهیزات از پنج رنگ اصلی استفاده شده است؛ سفید نماد پاکی و سلامت، سبز نشانه پایداری و سرسبزی و قرمز علاوه بر یادآوری خون شهدا، تداعی‌کننده رنگ محصولات شاخص استان از جمله زرشک و زعفران است. رنگ خاکی نیز به اقلیم کویری خراسان جنوبی اشاره دارد و خاکستری به‌عنوان رنگ خنثی در ترکیب رنگی مجموعه به کار رفته است.
وی درباره بخش دیداری و شنیداری موزه بیان کرد: در این قسمت فضای کلاس‌های درس قدیمی بازسازی شده و میزها و نیمکت‌هایی که از یکی از روستاهای شهرستان نهبندان به این مجموعه منتقل شده‌اند، پس از مرمت و بازسازی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته‌اند.
به گفته راهنمای موزه، دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی قدیمی با تاریخ‌هایی از سال 1317 تا 1345 نیز در محفظه‌های شیشه‌ای نگهداری می‌شوند که در کنار عکس‌ها و تابلوهای تاریخی، تصویری از نظام آموزشی گذشته بیرجند ارائه می‌کنند.
از ماکت مدرسه شوکتیه تا میز کار پروفسور گنجی
یکی دیگر از بخش‌های موزه به معرفی چهره تاریخی بیرجند اختصاص دارد. در این بخش تصاویری از خیابان‌ها، بناها و آثار تاریخی شهر در دهه‌های گذشته به نمایش درآمده است تا بازدیدکنندگان بتوانند چهره قدیم و امروز بیرجند را با یکدیگر مقایسه کنند. در همین فضا، میز کار پروفسور گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، نیز قرار گرفته است؛ اثری که بخشی از تاریخ علمی و دانشگاهی این منطقه را به نمایش می‌گذارد.
علی‌آبادی با اشاره به ماکت بازسازی‌شده مدرسه شوکتیه به‌عنوان یکی از آثار شاخص موزه گفت: این ماکت با حفظ جزئیات معماری بنای اصلی از جمله آجرنماها، پلکان، طاقچه‌ها، درها و پنجره‌ها، توسط مهندس ابراهیمی از کارشناسان دانشکده هنر دانشگاه بیرجند بازطراحی و آماده‌سازی شده است و مدرسه شوکتیه به‌عنوان سومین مدرسه نوین کشور، جایگاه مهمی در تاریخ آموزش این منطقه دارد و توجه به آموزش دختران و پسران از اهداف مهم آن بوده است.
به گفته وی، نمونه‌هایی از معماری سنتی منطقه از جمله ساباط‌ها و تصاویری با نمادهای فرهنگی و تاریخی خراسان جنوبی نیز در این بخش به نمایش گذاشته شده است.
بازسازی پوشاک تاریخی شوکتیه و لباس‌های پروفسور گنجی
بخش پوشاک تاریخی موزه نیز از دیگر قسمت‌هایی است که تلاش دارد تصویری ملموس از سبک زندگی و فضای آموزشی گذشته ارائه کند. راهنمای موزه با اشاره به بازسازی لباس‌های دبستان و دبیرستان شوکتیه اظهار کرد: این لباس‌ها با همکاری پایدارفرد، عضو هیئت علمی گروه فرش و هنر اسلامی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، با حفظ طراحی، جنس پارچه و رنگ اصلی بازسازی شده‌اند و برای بازسازی این پوشاک، تحقیقات و گفت‌وگوهایی با افراد قدیمی و آگاه به پوشاک آن دوره انجام شده تا جزئیات پارچه، رنگ و شکل لباس‌ها با دقت بیشتری بازآفرینی شود.
علی‌آبادی همچنین از نگهداری دو دست لباس متعلق به پروفسور گنجی در این بخش خبر داد و گفت: این پوشاک از سوی خانواده ایشان به موزه اهدا شده و شامل لباس‌های مورد استفاده وی در مناسبت‌های رسمی و مراسم است که ارزش تاریخی دارند. ابزارها و وسایل قدیمی آموزشی و کمک‌آموزشی نیز در کنار این آثار به نمایش درآمده‌اند تا بازدیدکنندگان با بخشی از شیوه‌های آموزش در گذشته آشنا شوند.
اهدای 485 جلد کتاب تاریخی از سوی خاندان شریف
گنجینه مکتوب موزه و مرکز اسناد دانشگاه بیرجند از دیگر بخش‌های مهم این مجموعه است؛ گنجینه‌ای که علاوه بر کتاب‌های تاریخی و نفیس، نسخ خطی و اسناد مرتبط با تاریخ و فرهنگ منطقه را در خود جای داده است. علی‌آبادی در معرفی این آثار اظهار کرد: بخشی از کتاب‌های تاریخی موجود در مجموعه قدمت قابل توجهی دارند و برخی از آن‌ها به دوره تیموری بازمی‌گردند و خاندان شریف، از خاندان‌های قدیمی و اصیل استان، مجموعه‌ای شامل 485 جلد کتاب را به موزه دانشگاه بیرجند اهدا کرده‌اند.
به گفته وی، این مجموعه اهدایی بخشی از گنجینه بزرگ‌تر کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد موجود در مرکز اسناد دانشگاه بیرجند است و نباید تعداد آن را معادل کل موجودی مرکز اسناد دانست که این آثار نقش مهمی در غنی‌سازی مجموعه و فراهم‌کردن زمینه حفاظت و معرفی میراث مکتوب خراسان جنوبی دارند.
موزه علم و فناوری؛ آموزش علوم با تجربه عملی
موزه علم و فناوری دانشگاه بیرجند نیز با هدف آموزش مفاهیم علوم پایه، مهندسی و فناوری به‌ویژه برای دانش‌آموزان و دانشجویان تجهیز شده است. علی‌آبادی در این‌باره گفت: تجهیزات این بخش با همکاری و بر اساس قراردادی با موزه ملی علوم و فناوری ایران فراهم شده‌اند تا بازدیدکنندگان بتوانند مفاهیم علمی را از نزدیک مشاهده و تجربه کنند.
وی با بیان اینکه در حال حاضر بخش فیزیک و مکانیک این موزه تجهیز شده است، افزود: تلاش شده مفاهیم علمی به‌گونه‌ای ارائه شوند که بازدیدکنندگان مطالبی را که در کتاب‌های درسی مطالعه کرده‌اند، در قالب ابزارها و وسایل آموزشی مشاهده و لمس کنند. یکی از نمونه‌های آموزشی این بخش، وسیله‌ای برای معرفی مفهوم مرکز جرم یا مرکز ثقل است که امکان استفاده و تجربه عملی آن با مشارکت بازدیدکنندگان فراهم شده است.
حفاظت تخصصی از نسخ خطی و اسناد تاریخی
در بخش مرکز اسناد و مفاخر، موضوع حفاظت، مرمت و نگهداری اصولی از میراث مکتوب منطقه در اولویت قرار دارد؛ بخشی که با هدف فراهم‌کردن شرایط مناسب برای نگهداری آثار تاریخی و ایجاد زمینه مطالعات و پژوهش‌های علمی راه‌اندازی شده است. مسعود باتر، مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند، با اشاره به بیش از 20 سال سابقه فعالیت تخصصی در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی در بخش‌های آموزشی، پژوهشی و اجرایی اظهار کرد: هدف از راه‌اندازی مرکز اسناد، فراهم‌کردن شرایط مناسب برای نگهداری کتاب‌ها، نسخ خطی و اسنادی است که به منطقه تعلق دارند.
وی با اشاره به تبدیل بنای تاریخی شوکتیه به یک فضای علمی و فرهنگی گفت: در حوزه مرمت، پس از احیای یک بنای تاریخی، در صورتی که امکان ادامه کاربری قبلی وجود نداشته باشد، کاربری جدیدی برای آن تعریف می‌شود تا با استمرار جریان فعالیت و زندگی در بنا، امکان حفظ و تداوم حیات تاریخی آن فراهم شود.
باتر درباره آثار نگهداری‌شده در مرکز اسناد بیان کرد: این آثار شامل کتاب‌ها و نسخ خطی، کتاب‌های نفیس چاپ سنگی و کتاب‌های چاپ سربی است که موضوعات متنوعی از جمله مباحث مذهبی، فقه، کلام، حدیث، تاریخ، طب و پزشکی و حقوق را در بر می‌گیرند.
وی افزود: آثار موجود در مرکز اسناد طبقه‌بندی شده‌اند و در مراحل بعدی، نسخه‌ها از نظر علمی مورد بررسی و نسخه‌شناسی قرار می‌گیرند و سپس اقدامات تخصصی حفاظت، مرمت و نگهداری روی آن‌ها انجام خواهد شد.
هزینه 300 میلیون تومانی برای جعبه‌های اختصاصی نسخ خطی
مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند با تشریح اقدامات انجام‌شده برای حفاظت فیزیکی از کتاب‌های تاریخی گفت: در حال حاضر هر نسخه در پوشش مجزایی قرار گرفته است و برای ارتقای سطح حفاظت، جعبه‌های اختصاصی فاقد اسید سفارش داده‌ایم تا هر نسخه متناسب با ابعاد، شکل و فرم خود در محفظه‌ای ویژه نگهداری شود.
وی هزینه اجرای این طرح را نزدیک به 300 میلیون تومان اعلام کرد و افزود: کنترل شرایط محیطی نیز از دیگر الزامات حفاظت از آثار تاریخی است و در فضای مرکز اسناد، دستگاه‌های رطوبت‌سنج و دماسنج نصب شده‌اند تا دما و رطوبت محیط به‌صورت مستمر پایش شود.
باتر ادامه داد: تلاش کرده‌ایم شرایط محیطی از نظر دمای مناسب، رطوبت کنترل‌شده و دور بودن از آلودگی‌ها به‌گونه‌ای باشد که امکان نگهداری اصولی و طولانی‌مدت نسخه‌ها فراهم شود.
خاندان شریف؛ همراه در صیانت از میراث مکتوب منطقه
مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش خانواده‌های فرهنگ‌دوست در غنی‌سازی این مجموعه اظهار کرد: بخش قابل توجهی از کتاب‌های خطی و چاپی نفیس موجود در مرکز، توسط خاندان شریف به این مجموعه اهدا شده است.
وی از برنامه‌ریزی برای برگزاری مراسم تکریم و گرامی‌داشت این خاندان خبر داد و افزود: تلاش می‌شود آثار ارزشمند اهدایی با شرایط مطلوب حفاظت شوند و زمینه معرفی و بهره‌برداری علمی و پژوهشی از آن‌ها فراهم شود. موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند اکنون با سه بخش اصلی موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر، ظرفیت مهمی برای معرفی تاریخ آموزش، علم و فرهنگ خراسان جنوبی به شمار می‌رود.
احیای بنای تاریخی شوکتیه و تبدیل آن به فضایی برای نمایش آثار تاریخی، آموزش مفاهیم علمی و حفاظت از نسخ خطی و اسناد ارزشمند، نمونه‌ای از پیوند میراث معماری با فعالیت‌های علمی و فرهنگی است؛ ظرفیتی که می‌تواند علاوه بر آشنایی نسل جوان با پیشینه علمی منطقه، زمینه پژوهش و مطالعه تخصصی درباره میراث مکتوب و مفاخر خراسان جنوبی را نیز فراهم کند.
انتهای پیام/257