به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، عدالت اجتماعی از جمله مفاهیم بنیادین در فلسفه سیاسی است که بررسی آن در اندیشه علامه طباطبایی، به‌واسطه نظریه ادراکات اعتباری و مبانی خاص ایشان درباره انسان، اجتماع و مناسبات اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. علامه طباطبایی در تحلیل عدالت اجتماعی، صرفاً به چگونگی توزیع امکانات و ثروت در جامعه نمی‌پردازد، بلکه با طرح مفهوم «استخدام» و ضرورت تبدیل آن به «استخدام متقابل»، به تبیین بنیان‌های روابط عادلانه میان انسان‌ها توجه می‌کند. از این منظر، عدالت اجتماعی مستلزم اصلاح مناسبات و ساختارهایی است که می‌توانند به استثمار، سلطه، تحقیر و نابرابری در روابط انسانی بینجامند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر احمدرضا یزدانی‌مقدم، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و نویسنده کتاب «فلسفه سیاسی علامه طباطبایی» در این گفتوگو با تشریح مبانی نظری عدالت اجتماعی در اندیشه علامه، نسبت میان نظریه ادراکات اعتباری و مفهوم عدالت را بررسی می‌کند. وی با تأکید بر اینکه عدالت اجتماعی را نمی‌توان به عدالت توزیعی فروکاست، معتقد است که اصلاح ساختارهای اجتماعی و اقتصادی، برقراری روابط متقابل و جلوگیری از شکل‌گیری مناسبات یک‌طرفه قدرت، از ارکان اصلی تحقق عدالت در جامعه است.
در ادامه، نسبت عدالت اجتماعی با مالکیت، جایگاه فرد و جامعه و نیز برخی چالش‌های فلسفی نظریه علامه طباطبایی را از منظر این پژوهشگر بررسی کرده‌ایم.
تسنیم: برای آغاز بحث، می‌خواهیم بدانیم عدالت اجتماعی در اندیشه علامه طباطبایی چه جایگاهی دارد و ایشان این مفهوم را بر چه مبانی فلسفی استوار می‌کنند؟
برای فهم دیدگاه علامه طباطبایی درباره عدالت اجتماعی، ابتدا باید به نظریه ادراکات اعتباری ایشان توجه کنیم. این نظریه یکی از مباحث مهم و تأثیرگذار در منظومه فکری علامه است که نخستین تقریرهای آن را می‌توان در رساله اعتباریات، که در نجف اشرف نوشته شده، مشاهده کرد. این بحث در تفسیر المیزان گسترش بیشتری پیدا کرده و در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» نیز، به‌ویژه در مقالات مربوط به ادراکات اعتباری، مورد بررسی قرار گرفته است. علامه در آثار مختلف خود از این نظریه بهره برده و به نظر می‌رسد دامنه کاربرد آن در آثار ایشان بسیار گسترده است.
نظریه ادراکات اعتباری را می‌توان در سه بخش بررسی کرد: نخست، چگونگی پیدایش ادراکات اعتباری؛ دوم، انقسامات و گسترش این اعتبارات؛ و سوم، تأثیر آنها در جهان خارج و زندگی انسان.
برای ورود به بحث عدالت اجتماعی، لازم است به بخش دوم، یعنی چگونگی گسترش اعتبارات، توجه کنیم. علامه در این زمینه از چند اعتبار سخن می‌گوید که از جمله آنها اعتبار استخدام، اعتبار حسن و اعتبار عدالت اجتماعی است. برای فهم این مفاهیم باید از بحث استخدام آغاز کنیم.
تسنیم: مفهوم استخدام در اندیشه علامه طباطبایی چه معنایی دارد و چه نسبتی با عدالت اجتماعی پیدا می‌کند؟
مفهوم استخدام، پیشینه‌ای در فلسفه اسلامی دارد. برای نمونه، فارابی در تحلیل روابط میان موجودات و مناسبات میان انسان‌ها، به نوعی رابطه استخدام و بهره‌گیری از یکدیگر اشاره می‌کند. ابن‌سینا نیز در مقاله دهم الهیات شفا و خواجه نصیرالدین طوسی در مباحث مربوط به اجتماع، به موضوعاتی نزدیک به این بحث پرداخته‌اند.
علامه طباطبایی این بحث را گسترش می‌دهد و استخدام را به‌عنوان یکی از مبانی تحلیل روابط موجودات و به‌ویژه مناسبات انسانی مطرح می‌کند. انسان برای تأمین نیازهای خود، از موجودات دیگر بهره می‌گیرد و آنها را در خدمت اهداف خود قرار می‌دهد، اما هنگامی که این رابطه به انسان‌های دیگر می‌رسد، مسئله پیچیده‌تر می‌شود؛ زیرا انسان‌های دیگر نیز خواسته‌ها و منافع خود را دارند و حاضر نیستند صرفاً در خدمت فرد دیگری قرار بگیرند.
در نتیجه، انسان درمی‌یابد که همان‌گونه که می‌خواهد از دیگران بهره‌مند شود، دیگران نیز چنین انتظاری از او دارند. از اینجا ضرورت برقراری نوعی رابطه متقابل میان انسان‌ها پدید می‌آید. علامه طباطبایی این رابطه را در صورت مطلوب و عادلانه آن، استخدام متقابل می‌داند، البته باید توجه داشت که علامه استخدام را گاهی به‌صورت توصیفی و گاهی به‌صورت توصیه‌ای مطرح می‌کند. در مقام توصیف، استخدام می‌تواند به شکل یک‌طرفه و ناعادلانه نیز تحقق پیدا کند؛ یعنی فردی دیگران را در خدمت منافع خود قرار دهد. اما در مقام توصیه، آنچه مورد تأکید ایشان است، استخدام متقابل و رابطه‌ای است که در آن انسان‌ها حقوق و منافع یکدیگر را به رسمیت می‌شناسند.
از این منظر، عدالت اجتماعی با پذیرش و تحقق استخدام متقابل ارتباط پیدا می‌کند. به بیان دیگر، عدالت اجتماعی مستلزم آن است که مناسبات انسانی از شکل یک‌طرفه و استثماری خارج شود و بر اساس رابطه‌ای متقابل و عادلانه سامان یابد.
تسنیم: در این صورت، آیا می‌توان گفت عدالت اجتماعی در اندیشه علامه طباطبایی از یک اعتبار اجتماعی آغاز می‌شود؟ همچنین چه تفاوتی میان اعتبار عدالت اجتماعی و واقعیت خارجی عدالت وجود دارد؟
بله! اما در اینجا باید به یک تمایز مهم توجه کنیم. علامه طباطبایی میان واقعیت خارجی و اعتبار ذهنی تفاوت می‌گذارد و نباید این دو را با یکدیگر خلط کرد. برای مثال، ایشان درباره حسن و قبح نیز میان واقعیت حسن و اعتبار حسن تمایز قائل می‌شود. در تبیین ایشان، ممکن است انسان ابتدا حسن و زیبایی را در یک واقعیت خارجی، مثلاً در تناسب اجزای چهره انسان، درک کند و سپس مفهوم حسن را به حوزه افعال و رفتارها گسترش دهد. در اینجا با یک واقعیت و یک اعتبار مواجه هستیم که نباید آنها را یکی تلقی کنیم. همین تمایز درباره عدالت اجتماعی و اجتماع نیز وجود دارد. گاهی علامه از اعتبار عدالت اجتماعی سخن می‌گوید و گاهی عدالت را به‌عنوان یک واقعیت خارجی بررسی می‌کند. همچنین گاهی از اعتبار اجتماع سخن می‌گوید و گاهی اجتماع را به‌عنوان یک واقعیت خارجی مورد توجه قرار می‌دهد.
متأسفانه در برخی از تحلیل‌های مربوط به اندیشه علامه، این دو سطح با یکدیگر خلط شده‌اند. برخی تصور کرده‌اند هرجا علامه از اجتماع سخن می‌گوید، مقصودش اعتبار اجتماع است یا هرجا از عدالت اجتماعی صحبت می‌کند، منظورش صرفاً اعتبار عدالت است؛ در حالی که چنین برداشتی دقیق نیست. بنابراین برای فهم درست نظریه ایشان باید میان اعتبار عدالت اجتماعی و خود عدالت اجتماعی به‌عنوان یک واقعیت خارجی تفکیک قائل شویم.
تسنیم: اگر بخواهیم تعریف مشخصی از عدالت اجتماعی در اندیشه علامه طباطبایی ارائه کنیم، این عدالت چه مؤلفه‌هایی دارد؟
علامه در آثار خود معانی و تقریرهای مختلفی از عدالت ارائه می‌کند، اما می‌توان گفت محور اصلی تعریف ایشان، برقراری مساوات و موازنه میان امور است؛ به این معنا که هر چیزی در جایگاه شایسته خود قرار بگیرد و هر فرد از سهم و حقی که متناسب با موقعیت اوست برخوردار شود. برای مثال، زیبایی یک چهره به این است که اجزای آن در تناسب و اعتدال با یکدیگر قرار داشته باشند. در جامعه نیز عدالت به معنای برقراری نوعی تناسب و موازنه میان موقعیت‌ها، حقوق و مناسبات افراد است. علامه عدالت را با انصاف نیز مرتبط می‌داند. بر این اساس، عدالت اجتماعی عبارت است از اینکه هر فرد در جایگاهی قرار بگیرد که از نظر عقل، شرع یا عرف شایسته آن است و حق او به رسمیت شناخته شود.
این تعریف نتایج مهمی دارد؛ از جمله اینکه فرد نیکوکار باید پاداش ببیند، فرد بدکار باید متناسب با عمل خود مجازات شود، حق کسی که مورد ظلم قرار گرفته باید از ظالم بازستانده شود و همه افراد در برابر قانون از حقوق برابر برخوردار باشند. در این نظام نباید برای اشخاص و گروه‌های خاص، امتیازهای غیرعادلانه و استثناهای ناروا در نظر گرفته شود.
نکته مهم دیگر این است که عدالت صرفاً به معنای برابری صوری نیست، بلکه به معنای رعایت استحقاق‌ها و قرار گرفتن هر چیز در جایگاه شایسته خود است.
تسنیم: شما به نقش عقل، شرع و عرف در تشخیص عدالت اشاره کردید. آیا عدالت در اندیشه علامه صرفاً تابع احکام شرعی است یا می‌توان از نوعی عدالت عقلی و ماقبل شرع نیز سخن گفت؟
این مسئله اهمیت زیادی دارد. در برخی از دیدگاه‌ها گفته می‌شود عدالت همان چیزی است که شریعت آن را تعیین می‌کند. این سخن ممکن است در یک بحث فقهی و در مقام تعیین ضوابط شرعی عدالت، معنای مشخصی داشته باشد؛ اما در بحث فلسفی و تفسیری نمی‌توان عدالت را صرفاً به آنچه شریعت بیان کرده است محدود کرد.
ما با نوعی عدالت عقلی نیز مواجه هستیم که انسان پیش از ورود به بحث احکام شرعی، می‌تواند برخی از مصادیق آن را درک کند. این همان رویکردی است که در سنت عدلیه نیز مورد توجه بوده است؛ یعنی عقل می‌تواند حسن و قبح و برخی از اصول عدالت را تشخیص دهد.
علامه طباطبایی نیز در تفسیر آیه «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» به این نکته توجه می‌کند که انسان‌ها می‌توانند با عقل خود، ناعادلانه بودن برخی از مناسبات اجتماعی را درک کنند و ضرورت اصلاح آنها را بفهمند.
در کنار عقل و شرع، عرف نیز اهمیت دارد. عرف در واقع حاصل تجربه تاریخی و اجتماعی انسان‌هاست. مردم در طول زندگی اجتماعی خود به این نتیجه می‌رسند که برخی از شیوه‌های رفتار و مناسبات، مناسب‌تر و عادلانه‌تر است. بنابراین، عرف نیز می‌تواند در تشخیص مصادیق عدالت نقش داشته باشد؛ هرچند این عرف با عقل محض یکسان نیست و از تجربه‌های عینی زندگی اجتماعی تأثیر می‌پذیرد. در نتیجه، در تحلیل فلسفی عدالت نزد علامه طباطبایی، باید به هر سه ساحت عقل، شرع و عرف توجه کرد.
تسنیم: در توضیح دیدگاه علامه، عدالت اجتماعی را به معنای رهایی انسان از اسارت استخدام و استثمار یک‌طرفه دانستید. این مناسبات ناعادلانه چه پیامدهایی برای جامعه و حتی اعتقادات انسان‌ها دارد؟
این یکی از نکات بسیار مهم در اندیشه علامه طباطبایی است. اگر استخدام به شکل یک‌طرفه و ناعادلانه برقرار شود، برخی انسان‌ها در موقعیت سلطه قرار می‌گیرند و دیگران به ابزار و وسیله‌ای برای تأمین منافع آنان تبدیل می‌شوند. در چنین شرایطی، ممکن است یک فرد در جایگاه شاه و دیگران در جایگاه رعیت قرار بگیرند؛ یک نفر خود را صاحب اختیار دیگران بداند و دیگران را به خدمت بگیرد.
علامه طباطبایی در تحلیل خود به پیامدهای اعتقادی این مناسبات نیز توجه دارد. در تفسیر آیه 213 سوره بقره، بحث ایشان درباره بعثت پیامبران و ضرورت برقراری عدالت، به این نکته می‌رسد که مناسبات ناعادلانه و استخدام یک‌طرفه می‌تواند زمینه‌ساز پیدایش شرک و بت‌پرستی شود.
وقتی فردی به قدرت مطلق دست پیدا می‌کند و دیگران را به‌صورت یک‌طرفه به خدمت می‌گیرد، ممکن است به‌تدریج دچار این توهم شود که جایگاهی متفاوت از سایر انسان‌ها دارد. در طول تاریخ نیز نمونه‌هایی از پادشاهان، فرعون‌ها و امپراتورانی را مشاهده می‌کنیم که ادعای خدایی یا برخورداری از جایگاهی فراتر از انسان‌های دیگر داشته‌اند. بنابراین، رابطه استثماری فقط یک مسئله اقتصادی یا سیاسی نیست؛ بلکه می‌تواند پیامدهای اعتقادی و فرهنگی نیز داشته باشد. از این منظر، یکی از کارکردهای مهم بعثت پیامبران، رهایی انسان‌ها از چنین مناسباتی و بازگرداندن روابط اجتماعی به مسیر عدالت است.
تسنیم: از منظر علامه طباطبایی، عدالت اجتماعی چه نقشی در استحکام جامعه و سعادت انسان دارد؟
علامه معتقد است؛ مهمترین عاملی که اجتماع انسانی را استوار و برقرار می‌کند، عدالت اجتماعی است. سعادت فردی انسان نیز از شرایط و مناسبات اجتماعی‌ای که در آن زندگی می‌کند، جدا نیست.
انسان در خلأ زندگی نمی‌کند. اگر جامعه‌ای گرفتار فساد، ظلم و مناسبات ناعادلانه باشد، دستیابی افراد به سعادت نیز دشوار خواهد شد. البته این سخن به معنای نفی مسئولیت فردی نیست، بلکه بیانگر تأثیر تعیین‌کننده محیط اجتماعی بر زندگی و رفتار انسان است.
اگر می‌خواهیم انسان‌ها مسیر صحیحی در زندگی در پیش بگیرند و به سعادت برسند، باید شرایط اجتماعی مناسب را فراهم کنیم. این شرایط بدون تحقق عدالت اجتماعی امکان‌پذیر نیست.
به همین دلیل، عدالت اجتماعی در اندیشه علامه صرفاً یک فضیلت فردی یا توصیه اخلاقی نیست، بلکه شرطی اساسی برای اصلاح اجتماعی و فراهم شدن زمینه سعادت انسان‌هاست.
تسنیم: یکی از مباحث مهمی که در سخنان شما مطرح شد، ارتباط عدالت اجتماعی با ساختارهای اقتصادی و اجتماعی بود. علامه طباطبایی چه نسبتی میان فقر و ثروت، نظام اقتصادی و بی‌عدالتی برقرار می‌کند؟
علامه در این زمینه تحلیل بسیار قابل توجهی دارد. ایشان در جلد نهم المیزان، در صفحه 248، درباره نقش مال در استحکام جامعه انسانی بحث می‌کند و به این نکته می‌پردازد که بسیاری از مفاسد اجتماعی و حتی گناهان، به دو وضعیت افراطی فقر و ثروت بازمی‌گردند.
فقر مفرط می‌تواند انسان را به رفتارهایی مانند سرقت، راهزنی، قتل، کم‌فروشی، گران‌فروشی و تجاوز به اموال دیگران سوق دهد. از سوی دیگر، غنای مفرط نیز ممکن است زمینه‌ساز اسراف، تجمل‌گرایی، گسترش شهوات، هتک حرمت دیگران و تجاوز به حقوق و اموال مردم شود.
بنابراین، علامه صرفاً به رفتارهای فردی توجه نمی‌کند، بلکه می‌کوشد ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی این رفتارها را نیز شناسایی کند. پرسش اصلی این است که چرا جامعه به وضعیتی می‌رسد که در یک سوی آن فقر مفرط و در سوی دیگر ثروت‌های افراطی شکل می‌گیرد؟
ایشان اختلال در نظام اقتصادی، انباشت نامتوازن ثروت و نادرستی مناسبات و حقوق اقتصادی را از عوامل مهم این وضعیت می‌داند.
این تحلیل نشان می‌دهد که اگر می‌خواهیم با فساد و انحطاط اخلاقی مقابله کنیم، نباید صرفاً به معلول‌ها بپردازیم؛ بلکه باید به سراغ علت‌ها و ساختارهایی برویم که این وضعیت را ایجاد کرده‌اند.
علامه در اینجا به نکته‌ای عمیق توجه می‌کند: هنگامی که مناسبات اقتصادی و اجتماعی نادرست باشد، فساد به‌تدریج در جامعه گسترش پیدا می‌کند و حتی ممکن است قبح برخی رفتارهای نادرست از بین برود؛ به‌گونه‌ای که افراد نه‌تنها از ارتکاب فساد شرم نکنند، بلکه به آن افتخار نیز کنند.
در چنین شرایطی، محیط انسانی ممکن است به محیطی تبدیل شود که در آن همت و انگیزه انسان‌ها به تأمین نیازهای مادی و شهوات محدود شود و زمینه‌های رشد اخلاقی و معنوی تضعیف شود.
به همین دلیل، در اندیشه علامه، اصلاح مناسبات اقتصادی و ساختارهای اجتماعی، مقدمه‌ای ضروری برای اصلاح اخلاقی جامعه است.
تسنیم: با این توضیحات، آیا می‌توان گفت که علامه طباطبایی نوعی نظریه عدالت ساختاری را مطرح می‌کند که فراتر از عدالت توزیعی است؟
بله! به نظر من یکی از نکات مهم و قابل توجه در اندیشه اجتماعی علامه همین مسئله است. ما معمولاً وقتی از عدالت سخن می‌گوییم، ذهنمان به سمت توزیع ثروت، امکانات و فرصت‌ها می‌رود؛ در حالی که عدالت اجتماعی فقط به این حوزه محدود نمی‌شود.
باید ببینیم اساساً روابط میان انسان‌ها چگونه تنظیم شده است. آیا این روابط بر مبنای احترام متقابل و رعایت حقوق یکدیگر شکل گرفته‌اند یا برخی افراد در موقعیت سلطه قرار گرفته‌اند و دیگران را تحقیر می‌کنند؟ اگر ساختارهای اجتماعی به‌گونه‌ای باشند که انسان‌ها در آنها احساس تحقیر و فرودستی کنند، حتی با برخی اقدامات توزیعی نیز نمی‌توان به عدالت کامل دست یافت.
برای مثال، ممکن است فردی از نظر اقتصادی از امکاناتی برخوردار باشد، اما در مناسبات اجتماعی به دلیل موقعیت طبقاتی یا اقتصادی خود مورد تحقیر قرار بگیرد. ممکن است نتواند از برخی خدمات آموزشی، درمانی یا اجتماعی برخوردار شود یا در روابط روزمره، شأن و شخصیت او نادیده گرفته شود. این مسئله فقط به میزان درآمد و ثروت مربوط نیست؛ بلکه به ساختار روابط انسانی بازمی‌گردد.
از این منظر، عدالت ساختاری به معنای اصلاح مناسباتی است که در آنها سلطه، استثمار و تحقیر شکل می‌گیرد. در اندیشه علامه طباطبایی، استخدام متقابل یکی از مبانی مهم چنین اصلاحی است.
البته باید توجه داشت که علامه لزوماً خواستار حذف همه تفاوت‌های اجتماعی و اقتصادی نیست. در جامعه ممکن است افراد جایگاه‌ها و مسئولیت‌های متفاوتی داشته باشند؛ یکی مدیر باشد، دیگری پزشک و فردی دیگر کارگر. مسئله این است که این تفاوت‌ها نباید به مناسبات غیرانسانی و تحقیرآمیز منجر شوند.
اسلام می‌کوشد ضمن پذیرش تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی، روابط میان انسان‌ها را بر اساس کرامت، احترام متقابل و مسئولیت اخلاقی تنظیم کند. همچنین از افراد برخوردار از ثروت انتظار دارد که در مصرف و نمایش دارایی‌های خود به شرایط و احساسات دیگران توجه کنند و در برابر نیازمندان جامعه بی‌تفاوت نباشند.
بنابراین، عدالت اجتماعی در این نگاه، هم به توزیع امکانات مربوط است و هم به اصلاح ساختارها و روابطی که زندگی اجتماعی انسان‌ها را شکل می‌دهند.
تسنیم: در بحث عدالت توزیعی، علامه طباطبایی چه دیدگاهی درباره منابع طبیعی، مالکیت عمومی و مالکیت خصوصی دارد؟
علامه در این زمینه به این نکته توجه دارد که خداوند آنچه را در زمین قرار داده، برای بهره‌مندی انسان‌ها آفریده است. بنابراین، منابع طبیعی و امکانات عمومی را نمی‌توان از ابتدا متعلق به گروهی خاص دانست.
این مسئله با مباحثی که در فلسفه سیاسی درباره مالکیت عمومی و خصوصی مطرح شده، ارتباط دارد. برای نمونه، در اندیشه جان لاک و برخی دیگر از متفکران نیز درباره نسبت منابع طبیعی با حقوق انسان‌ها بحث شده است.
از نظر علامه، برخورداری افراد یا گروه‌های خاص از منابع عمومی زمانی قابل توجیه است که مصلحت عمومی جامعه رعایت شود. برای مثال، ممکن است بهره‌برداری از یک جنگل یا منبع طبیعی به شرکتی واگذار شود، زیرا آن شرکت توانایی حفاظت، توسعه و استفاده مناسب از آن را دارد. در این صورت، واگذاری می‌تواند با مصلحت عمومی سازگار باشد، اما اگر چنین واگذاری‌ای به زیان جامعه و برخلاف مصالح عمومی باشد، نمی‌توان آن را صرفاً با استناد به مالکیت یا منافع یک فرد و گروه توجیه کرد.
نکته دیگر این است که علامه میان مالکیت فرد و اجتماع نیز ارتباط برقرار می‌کند. انسان ثروت خود را صرفاً در انزوا و بدون بهره‌گیری از امکانات اجتماعی به دست نمی‌آورد. فعالیت اقتصادی، تجارت و تولید ثروت در بستر یک جامعه و با استفاده از امکانات و ظرفیت‌های اجتماعی صورت می‌گیرد. بنابراین نمی‌توان نقش اجتماع را در ایجاد ثروت نادیده گرفت. از این منظر، مالکیت فردی در ارتباط با حقوق و سهم اجتماع قابل بررسی است و باید نسبت میان بهره‌مندی فرد و حقوق عمومی جامعه روشن شود.
تسنیم: آیا این دیدگاه به معنای تقدم مالکیت اجتماعی بر مالکیت فردی است؟
می‌توان گفت علامه در تحلیل خود برای اجتماع و نقش آن در تولید و شکل‌گیری ثروت اهمیت اساسی قائل است. فرض کنید فردی از طریق تجارت یا فعالیت اقتصادی به ثروت قابل توجهی دست پیدا می‌کند. آیا این ثروت را در تنهایی و بدون استفاده از امکانات و ظرفیت‌های اجتماعی به دست آورده است؟ روشن است که چنین نیست.
او از امنیت، زیرساخت‌ها، نیروی انسانی، دانش، تجربه و امکاناتی بهره برده که در بستر اجتماع فراهم شده‌اند. بنابراین، نقش اجتماع در شکل‌گیری ثروت باید به رسمیت شناخته شود.
در این تحلیل، مالکیت فردی را نمی‌توان مستقل و منفک از حقوق اجتماعی در نظر گرفت. مالکیت فرد در ارتباط با سهم و حقوق اجتماع معنا پیدا می‌کند، البته نباید این بحث را به یک درصد مشخص یا یک فرمول ساده تقلیل داد. مسئله اصلی این است که ثروت تولیدشده در جامعه، نسبت و پیوندی با امکانات و ظرفیت‌های عمومی دارد و نمی‌توان نسبت به حقوق اجتماع بی‌اعتنا بود.
از سوی دیگر، در یک جامعه اسلامی نیز نمی‌توان پذیرفت که افراد ثروت‌های عظیم در اختیار داشته باشند و در برابر فقر و گرسنگی دیگران کاملاً بی‌تفاوت بمانند. پرداخت مالیات‌های شرعی و حقوق واجب مالی، هرچند ضروری است، اما لزوماً تمام مسئولیت اجتماعی افراد برخوردار را پوشش نمی‌دهد.
علامه در مباحث مربوط به انفاق و مناسبات اقتصادی، به ضرورت نزدیک شدن طبقات اجتماعی و جلوگیری از رها شدن فقیر و غنی به حال خود توجه می‌کند. بنابراین، مسئله فقط پرداخت یک مبلغ مشخص نیست، بلکه باید مناسبات اقتصادی به‌گونه‌ای اصلاح شود که شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی به وضعیت‌های غیرقابل قبول منجر نشوند.
تسنیم: با توجه به تأکید علامه بر اجتماع و نقش آن در تولید ثروت و شکل‌گیری مناسبات انسانی، جایگاه فرد و جامعه در فلسفه سیاسی ایشان چگونه قابل تبیین است؟ آیا می‌توان گفت علامه به اصالت فرد معتقد است یا اصالت جامعه؟
علامه طباطبایی به اصالت فرد و اصالت جامعه در یک معنای خاص توجه دارد، اما این دو را در برابر یکدیگر قرار نمی‌دهد. به تعبیر دیگر، فرد و جامعه در اندیشه ایشان دو حقیقت متعارض و متقابل نیستند که ناچار باشیم یکی را انتخاب و دیگری را نفی کنیم.
برای فهم این موضوع باید به مبانی انسان‌شناختی علامه توجه کنیم. ایشان در تحلیل فطرت انسان، از حب ذات و گرایش به کمال و گریز از نقص سخن می‌گوید. انسان به‌طور طبیعی خود را دوست دارد و در پی تأمین کمال و منافع خویش است، اما این حب ذات در یک مرحله متوقف نمی‌ماند. انسان خانواده خود را نیز بخشی از وجود و شئون خویش می‌داند؛ ازاین‌رو، خیر و سعادت خانواده را خیر و سعادت خود تلقی می‌کند و در برابر آسیب و توهین به اعضای خانواده واکنش نشان می‌دهد.
این دایره می‌تواند گسترش پیدا کند و به جامعه، امت و حتی کل بشریت برسد. در نتیجه، فردیت انسان لزوماً در تقابل با هویت جمعی قرار نمی‌گیرد، بلکه می‌تواند در مراتب گسترده‌تر حیات اجتماعی امتداد پیدا کند.
بر همین اساس، علامه در تحلیل جهاد انبیا نیز به این نکته توجه دارد که جهاد در نهایت با دفاع از حریم و حقوق انسان‌ها ارتباط پیدا می‌کند. البته مرز این حریم در مورد پیامبران و اولیای الهی می‌تواند به کل بشریت گسترش پیدا کند؛ زیرا آنان نسبت به هدایت و حقوق انسان‌های محروم و تحت سلطه نیز احساس مسئولیت دارند.
بنابراین، در اندیشه علامه نباید فرد و جامعه را به‌صورت دو قطب متعارض در نظر گرفت. فردیت انسان در متن روابط اجتماعی شکل می‌گیرد و جامعه نیز از افراد انسانی تشکیل می‌شود.
تسنیم: اگر علامه استخدام متقابل را مبنای عدالت اجتماعی می‌داند، چگونه می‌توان استخدام عادلانه را از استخدام ناعادلانه تشخیص داد؟ آیا برای این تمایز، معیار مشخص و ثابتی وجود دارد؟
این پرسش مهمی است. ما می‌گوییم استخدام یک‌طرفه و استثماری نادرست است و استخدام متقابل و عادلانه مطلوب است؛ اما باید توضیح دهیم که این تقابل و توازن چگونه تشخیص داده می‌شود. نمی‌توان ادعا کرد که همیشه یک معیار ساده، ثابت و کاملاً خدشه‌ناپذیر وجود دارد که در همه شرایط بتوانیم بر اساس آن درباره عادلانه بودن روابط تصمیم بگیریم.
در اینجا عقل، شرع و عرف می‌توانند به ما کمک کنند. برای مثال، ارسطو در اخلاق نیکوماخوس درباره عدالت در معاملات و تناسب میان آنچه افراد می‌دهند و آنچه دریافت می‌کنند، بحث می‌کند. اما در عمل، همیشه تشخیص اینکه ارزش دو طرف یک معامله دقیقاً برابر است، آسان نیست. به همین دلیل، گاهی انسان باید از بخشی از حق خود صرف‌نظر کند تا مناسبات عادلانه‌تر و انسانی‌تری شکل بگیرد.
نکته دیگر این است که علامه طباطبایی از مفهومی با عنوان تفکر اجتماعی نیز سخن می‌گوید. در یک جامعه اسلامی، افراد باید بتوانند درباره مسائل دینی، اعتقادی، احکام شرعی، استدلال‌های عقلی و موضوعات کارشناسی با یکدیگر بحث و گفتوگو کنند. بنابراین تشخیص مصادیق عدالت نباید به یک تصمیم یک‌طرفه و بدون گفتوگو تبدیل شود. جامعه باید امکان گفتوگو، بررسی و تبادل نظر داشته باشد تا بتواند درباره مناسبات عادلانه به تفاهم و درک مشترک نزدیک شود.
تسنیم: در مباحث فلسفی نشست، اشکالی نیز درباره نسبت نظریه استخدام علامه با دیدگاه شهید مطهری مطرح شد. شهید مطهری استخدام را به تنازع بقا نزدیک می‌دانست و نسبت به آن نقد داشت. پاسخ شما به این نقد چیست؟
شهید مطهری از شخصیت‌های برجسته و تأثیرگذار در فلسفه اسلامی معاصر است و آثار ایشان اهمیت فراوانی دارد. با این حال، به نظر می‌رسد در بررسی نظریه استخدام علامه، باید میان تقریرهای مختلف این نظریه تمایز قائل شویم. علامه استخدام را صرفاً به معنای تنازع بقا یا بهره‌کشی یک‌طرفه از دیگران مطرح نمی‌کند. همان‌طور که توضیح دادم، ایشان میان استخدام ناپسند و یک‌طرفه و استخدام متقابل و مطلوب تفاوت قائل است.
از سوی دیگر، به نظر می‌رسد شهید مطهری در زمان نگارش برخی از مباحث انتقادی خود، به همه تقریرهای علامه در رساله اعتباریات و تفسیر المیزان دسترسی یا توجه کافی نداشته است. برای نمونه، علامه در المیزان به‌صراحت توضیح می‌دهد که بحث استخدام را نباید با تنازع بقا یکی دانست، البته در اینجا مسئله دیگری نیز مطرح می‌شود و آن نسبت میان اعتبارات و استدلال است. علامه در نظریه ادراکات اعتباری، رابطه تولیدی میان حکمت نظری و حکمت عملی را به معنای متعارف آن نمی‌پذیرد؛ زیرا مواد و مبانی این دو حوزه یکسان نیستند،اما باید توجه کنیم که در خود نظام اعتباریات، اعتبار از اعتبار شکل می‌گیرد و یک اعتبار می‌تواند منشأ اعتبارات دیگری شود. بنابراین، نباید همه روابط میان اعتبارات را با رابطه میان گزاره‌های نظری و عملی یکسان در نظر گرفت.
همچنین اعتبار برای تصرف در جهان خارج و تأمین اهداف واقعی انسان شکل می‌گیرد. انسان بر اساس نیازها و اهداف خود، اعتباراتی را وضع می‌کند و اعتباراتی که او را به اهداف مورد نظر نمی‌رسانند یا در مسیر کمال انسانی قرار نمی‌گیرند، نمی‌توانند اعتباراتی صحیح و مطلوب تلقی شوند. برای مثال، ممکن است فردی برای یک ماده زیان‌بار ارزش اقتصادی قائل شود، اما از منظر اهداف انسانی و اخلاقی، چنین اعتباری قابل تأیید نباشد. بنابراین، اعتبار باید با غایت و نتیجه‌ای که در جهان خارج دنبال می‌کند، سنجیده شود.
تسنیم: یکی دیگر از مباحث مطرح‌شده در نشست، مسئله حقیقت اجتماع و نسبت آن با افراد تشکیل‌دهنده جامعه بود. آیا از منظر علامه طباطبایی، اجتماع دارای هویت مستقل و ترکیب حقیقی است یا باید آن را صرفاً حاصل جمع افراد دانست؟
این بحث از مسائل دشوار و قابل تأمل در فلسفه اجتماعی است و به مباحث هستی‌شناختی علامه طباطبایی ارتباط پیدا می‌کند. برای توضیح موضوع باید میان ترکیب حقیقی و ترکیب اعتباری تفاوت بگذاریم. در ترکیب اعتباری، چند جزء در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، اما لزوماً حقیقت و اثر جدیدی پدید نمی‌آید. برای مثال، هنگامی که چند ماده را با یکدیگر مخلوط می‌کنیم، ممکن است صرفاً مجموعه‌ای از اجزا را در کنار هم قرار داده باشیم، اما در ترکیب حقیقی، ممکن است از پیوند اجزا، حقیقت و اثری جدید پدید آید که صرفاً به هیچ‌یک از اجزای پیشین قابل فروکاستن نباشد.
در بحث اجتماع نیز این پرسش مطرح است که آیا جامعه صرفاً مجموعه‌ای از افراد است یا از پیوند و ارتباط میان افراد، واقعیتی با آثار و ویژگی‌های جدید شکل می‌گیرد؟
علامه طباطبایی در مباحث اجتماعی خود برای اجتماع آثار، احکام و ویژگی‌هایی در نظر می‌گیرد که نمی‌توان آنها را صرفاً به افراد منفرد فروکاست. از جمله می‌توان به بحث سنت‌های اجتماعی و اجل جوامع اشاره کرد، البته تبیین دقیق اینکه این واقعیت اجتماعی چه نوع ترکیبی دارد و نسبت آن با فعلیت افراد چیست، به بررسی فلسفی بیشتری نیاز دارد. اگر بخواهیم اجتماع را یک ترکیب حقیقی بدانیم، باید توضیح دهیم که اجزای تشکیل‌دهنده آن چه نسبتی با کل پیدا می‌کنند و چگونه آثار جدید اجتماعی پدید می‌آید.
در این زمینه، بحث‌هایی درباره حرکت جوهری و نسبت ماده و صورت نیز قابل طرح است. می‌توان این احتمال را بررسی کرد که اراده‌های افراد در یک حرکت و پیوند اجتماعی، زمینه شکل‌گیری مرتبه‌ای جدید از واقعیت را فراهم کنند، بی‌آنکه لزوماً همه آثار و ویژگی‌های افراد به‌صورت کامل از میان برود، اما اینکه این تبیین تا چه اندازه با مبانی فلسفی علامه سازگار است، موضوعی است که باید به‌صورت مستقل و با بررسی دقیق آثار ایشان دنبال شود.
من در این زمینه هنوز به یک نتیجه قطعی نرسیده‌ام و معتقدم جای پژوهش مستقل وجود دارد. باید دیدگاه‌های علامه در آثار مختلف، از جمله بدایه الحکمه، نهایه الحکمه، اصول فلسفه و روش رئالیسم و المیزان، در کنار یکدیگر بررسی شوند تا بتوان نسبت دقیق فرد و جامعه و نوع ترکیب اجتماعی را روشن کرد.
تسنیم: با توجه به این مباحث، آیا می‌توان گفت نظریه عدالت اجتماعی علامه طباطبایی ظرفیت ارائه یک الگوی جامع برای تحلیل مناسبات اجتماعی و اقتصادی معاصر را دارد؟
به نظر من اندیشه علامه در این زمینه ظرفیت‌های قابل توجهی دارد. اهمیت دیدگاه ایشان در این است که عدالت را به یک مسئله محدود اقتصادی یا حقوقی تقلیل نمی‌دهد، بلکه آن را در پیوند با مبانی انسان‌شناختی، فلسفه اجتماع، نظریه ادراکات اعتباری و ساختارهای اجتماعی بررسی می‌کند.
در این منظومه، استخدام متقابل، انصاف، رعایت حقوق افراد، عدالت توزیعی، حقوق عمومی، مالکیت اجتماعی و اصلاح مناسبات اقتصادی، همگی به یکدیگر مرتبط‌اند.
اگر بخواهیم عدالت اجتماعی را در جامعه محقق کنیم، باید به‌جای تمرکز صرف بر معلول‌ها، ریشه‌های ساختاری بی‌عدالتی را نیز شناسایی کنیم. باید ببینیم چه مناسباتی موجب شکل‌گیری فقر مفرط، ثروت‌اندوزی افراطی، سلطه، استثمار و تحقیر انسان‌ها می‌شود.
از سوی دیگر، باید میان تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی افراد با مناسبات ناعادلانه تمایز قائل شویم. عدالت لزوماً به معنای یکسان‌سازی همه موقعیت‌ها نیست، بلکه به معنای سامان دادن روابط به‌گونه‌ای است که کرامت، حقوق و استحقاق افراد رعایت شود.
به همین دلیل، معتقدم آثار علامه طباطبایی در این زمینه نیازمند پژوهش‌های بیشتری است. بسیاری از نکاتی که ایشان در دهه‌های گذشته مطرح کرده‌اند، هنوز ظرفیت بررسی و گفتوگو دارند و می‌توانند در تحلیل مسائل فلسفه سیاسی، اقتصاد سیاسی و جامعه‌شناسی سیاسی مورد استفاده قرار گیرند.
انتهای پیام/