گروه اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ رضا احسانی ــ انرژی بادفراساحلی، شاید مهمترین و در دسترسترین و مؤثرترین انرژیهی دریایی است؛ به همین دلیل در ابتدای بررسیهای «اقتصاد آبی» با این حوزه آغاز کردیم. اکنون، پس از پرداختن به ابعاد گوناگون انرژی باد فراساحلی، در بخشهای پیش رو افق بالاتری، ابعاد سایر انرژیهای دریایی را بررسی خواهیم کرد.
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
مقدمه: اقیانوس، مخزنی که کمتر از یک درصدش را شناختهایم
اقیانوسها بیش از 70 درصد سطح کره زمین را پوشاندهاند و نهتنها تنظیمکننده اقلیم هستند، بلکه مخزنی عظیم از انرژی پاک را در خود جای دادهاند که تاکنون تنها بخش کوچکی از آن مهار شده است. در حالی که جهان برای مقابله با بحران اقلیمی به دنبال جایگزینهای سوخت فسیلی میگردد، انرژیهای دریایی ــ از امواج و جزر و مد گرفته تا گرادیان شوری و اختلاف دمای اقیانوس ــ به عنوان یکی از امیدوارکنندهترین گزینههای پیش روی بشر مطرح میشوند.
این پرسش مهمی است که این منبع عظیم چقدر میتواند در تأمین برق پاک جهان نقشآفرینی کند؟ بر اساس جامعترین ارزیابی منابع انرژی دریایی که تاکنون انجام شده است، پتانسیل جهانی این انرژیها تنها در 20 کشور به 3٬911 تراواتساعت در سال میرسد (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 6). این رقم خیرهکننده معادل 13 درصد از کل تقاضای برق جهان است (IRENA Costs 2025, p. 152). اما نکته حائز اهمیت آن است که این برآورد تنها بر پایه مطالعات 20 کشور جهان انجام شده است و بسیاری از کشورها هنوز حتی پتانسیل دریایی خود را بطور کامل ارزیابی نکردهاند (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 7). به عبارت دیگر، آنچه امروز میشناسیم تنها بخشی از تصویر بزرگتر است و با پیشرفت فناوری و گسترش مطالعات، این رقم بطور قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
انرژی دریایی چیست؟ نگاهی به خانواده فناوریها
پیش از ورود به جزئیات، لازم است تصویری روشن از آنچه «انرژیهای دریایی» مینامیم داشته باشیم. برنامه همکاری فناوری انرژیهای اقیانوسی آژانس بینالمللی انرژی (IEA-OES) این فناوریها را در شش دسته اصلی طبقهبندی میکند:
- امواج (ناشی از عبور باد بر سطح اقیانوس)،
- جزر و مد دامنهای (ناشی از نیروهای گرانشی زمین-ماه-خورشید)،
- جریانهای جزر و مدی (جریان آب ناشی از پر و خالی شدن مناطق ساحلی)،
- جریانهای اقیانوسی (ناشی از گردشهای بادمحور و ترموهالاین)،
- تبدیل انرژی حرارتی اقیانوس یا OTEC (ناشی از اختلاف دمای آب سطحی گرم و آب سرد اعماق)،
- و گرادیان شوری (ناشی از اختلاف شوری آب شیرین و شور در دهانه رودخانهها). (IEA-OES Annual Report 2025, p. 37).
آنچه این فناوریها را از باد فراساحلی متمایز میکند، استفاده مستقیم از خواص فیزیکی و شیمیایی آب دریا برای تولید این انرژیهاست. همانطور که در گزارش IEA-OES تصریح شده است: "باد فراساحلی، زیستتوده دریایی یا زمینگرمایی زیردریایی که فضای دریا را اشغال میکنند اما مستقیماً از خواص آب دریا استفاده نمیکنند، در حیطه صلاحیت IEA-OES قرار نمیگیرند." (IEA-OES Annual Report 2025, p. 37). این تمایز مفهومی، در سراسر بخشهای بعدی اقتصاد آبی حفظ خواهد شد.
3٬911 تراواتساعت: عددی که باید جدی گرفته شود
برای درک مقیاس پتانسیل انرژیهای دریایی، مقایسه با سایر منابع تولید برق گویاست. بر اساس دادههای سال 2023، نیروگاههای هستهای جهان 2٬743 تراواتساعت برق تولید کردند (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 6). این در حالی است که انرژی امواج به تنهایی پتانسیل تولید 3٬074 تراواتساعت در سال را دارد ــ یعنی بیشتر از کل تولید برق هستهای جهان (همان منبع). به عبارت دیگر، اگر تنها فناوری امواج در مقیاس جهانی توسعه یابد، میتواند از مجموع نیروگاههای هستهای جهان برق بیشتری تولید کند.
کل پتانسیل انرژیهای دریایی (3٬911 تراواتساعت) نیز نزدیک به تولید جهانی برقآبی است که امروزه نقش حیاتی در سیستمهای برق بسیاری از کشورها ایفا میکند (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 6). این مقایسه از آن جهت اهمیت دارد که برقآبی، به عنوان یک فناوری بالغ و جاافتاده، سالهاست که ستون فقرات تولید برق تجدیدپذیر در کشورهایی مانند برزیل، کانادا، نروژ و چین بوده است. انرژیهای دریایی این پتانسیل را دارند که در مقیاس مشابه، اما با اثرات زیستمحیطی بسیار کمتر، عمل کنند.
انرژی جزر و مدی نیز به تنهایی پتانسیل تولید 837 تراواتساعت برق را دارد که معادل 13 درصد از تولید برق جهانی با گاز طبیعی (6٬622 تراواتساعت) است (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 6). و البته آنچه این فناوری را متمایز میکند، قابلیت اطمینان بالای آن است: توربینهای جزر و مدی تا 90 درصد زمان قادر به تولید برق هستند (همان منبع). این ویژگی، جزر و مد را به گزینهای ایدهآل برای تأمین بار پایه (baseload) و متعادلسازی نوسانات باد و خورشید تبدیل میکند ــ ویژگیای که کمتر فناوری تجدیدپذیر دیگری از آن برخوردار است.
نقش مکمل: انرژی دریایی در کنار باد و خورشید
یکی از مهمترین مزایای انرژیهای دریایی، نقش مکمل آنها در کنار منابع متغیر تجدیدپذیر مانند باد و خورشید است. در حالی که خورشید در ساعات روز و باد بصورت متناوب برق تولید میکنند، امواج و جزر و مد الگوهای زمانی متفاوتی دارند. انرژی امواج میتواند ساعاتی پس از فروکش کردن باد نیز برق تولید کند و جزر و مد چرخهای قابل پیشبینی و منظم دارد (IRENA Costs 2025, p. 152). همانطور که در ارزیابی جهانی منابع تأکید شده است: "انرژی دریایی میتواند به عنوان مکمل ایدهآل برای سهم رو به رشد باد و خورشید در سطح جهانی عمل کند، زیرا میتواند در زمانهای متفاوتی از باد و خورشید برق تجدیدپذیر تولید کند. در نتیجه، میتواند به متعادلسازی عرضه متغیر برق با تقاضا کمک کند و سهم عظیمی از تولید سوخت فسیلی را کنار بزند." (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 6).
این ویژگی مکمل بودن، اهمیت راهبردی انرژیهای دریایی را در سیستمهای برق آینده که سهم انرژیهای تجدیدپذیر متغیر در آنها بهسرعت افزایش مییابد، دوچندان میکند. در سیستمهایی که گاهی با مازاد تولید خورشیدی در ساعات ظهر و کمبود تولید در ساعات اوج شب مواجه هستند، انرژی امواج و جزر و مد میتوانند شکافها را پر کنند و نیاز به ذخیرهسازی و نیروگاههای پشتیبان فسیلی را کاهش دهند.
توزیع منطقهای: کدام کشورها بیشترین بهره را میبرند؟
پتانسیل انرژی دریایی بطور یکنواخت در جهان توزیع نشده است و برخی مناطق از شرایط طبیعی ممتازتری برخوردارند.
اروپا: پیشرو در فناوری و منابع
در اروپا، انرژیهای دریایی میتوانند 573 تراواتساعت برق تولید کنند، که بیش از تولید کنونی برقآبی (368 تراواتساعت) یا گاز (559 تراواتساعت) در این قاره است. (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 8). این پتانسیل معادل 21 درصد از تقاضای برق اروپاست (همان منبع). بریتانیا و فرانسه بهترین سایتهای جزر و مدی جهان را در اختیار دارند، در حالی که بریتانیا، پرتغال، ایرلند و اسپانیا بهترین منابع امواج را دارند (همان منبع). در ایرلند و پرتغال، انرژی امواج میتواند بیش از 100 درصد تقاضای برق را پوشش دهد (همان منبع). این بدان معناست که این کشورها نهتنها میتوانند از نظر برق خودکفا شوند، بلکه پتانسیل صادرات برق پاک به همسایگان را نیز دارند.
نکته قابل توجه آن است که بریتانیا و فرانسه با بهترین سایتهای جزر و مدی جهان، دروازههای ورود این فناوری به بازار اروپا هستند. "بریتانیا و فرانسه برخی از بهترین نقاط جزر و مدی جهان را دارند. آنها بزرگترین پتانسیل جزر و مدی اروپا را در اختیار دارند. این آنها را به مکانهای اصلی برای استقرار اولین مزارع تجاری و صنعتیسازی فناوری تبدیل میکند." (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 8).
قاره آمریکا: پتانسیل عظیم، بهرهبرداری اندک
در قاره آمریکا، ایالات متحده پتانسیل تولید 1٬620 تراواتساعت و کانادا 363 تراواتساعت را دارد که به ترتیب معادل 40 و 64 درصد تقاضای برق این کشورهاست (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 9). این رقم برای آمریکا دو برابر تولید برق هستهای و برای کانادا بیش از تولید برقآبی ــ منبع اصلی برق این کشور ــ است (همان منبع). کانادا همچنین میزبان قویترین جریانهای جزر و مدی جهان در خلیج فاندی است، جایی که "بیش از 160 میلیارد تن آب در هر چرخه جزر و مد جابجا میشود ــ بیشتر از مجموع جریان تمام رودخانههای جهان." (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 9).
در آمریکای جنوبی، شیلی با خط ساحلی 6٬000 کیلومتری خود در معرض امواج قدرتمند اقیانوس آرام، پتانسیل نظری 491 تراواتساعت و پتانسیل فنی چندصد تراواتساعت را دارد که چندین برابر برابر تقاضای برق این کشور است (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 9). برزیل نیز با 7٬000 کیلومتر خط ساحلی، کمتر از شیلی، پتانسیل قابل توجهی در این زمینه دارد که میتواند حدود 20 درصد تقاضای برق این کشور صنعتی را تأمین کند (همان منبع).
آسیا و اقیانوسیه: آینده بازار جهانی
استرالیا بیشترین پتانسیل نظری امواج جهان را دارد، هرچند به دلیل جمعیت کم و نبود اتصالات بینالمللی، بهرهبرداری کامل از این پتانسیل دور از انتظار است (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 10). در فیلیپین، انرژی جزر و مدی میتواند 100 درصد تقاضای برق را پوشش دهد و در اندونزی این رقم به بیش از 50 درصد میرسد (همان منبع). این دو کشور مجمعالجزایری با هزاران جزیره و تنگههای باریک، شرایط ایدهآلی برای استحصال انرژی جزر و مدی دارند.
چین نیز بهسرعت در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی این حوزه است. دولت چین در برنامه پنج ساله چهاردهم خود، «توسعه در مقیاس بزرگ انرژی دریایی» را به عنوان یک هدف راهبردی تعیین کرده و بودجه اختصاصی برای مزارع آزمایشی موج و جزر و مد تخصیص داده است (OEE Global Resource Assessment 2026, p. 10). با توجه به توانمندی صنعتی چین در انرژیهای تجدیدپذیر، این کشور میتواند مسیر صنعتیسازی انرژی دریایی را با سرعت طی کند.
از "اقتصاد آبی" بیشتر بخوانید
وضعیت کنونی
با وجود این پتانسیل عظیم، انرژیهای دریایی هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارند. تا سال 2025، تنها 490 مگاوات ظرفیت نصبشده انرژی دریایی در جهان وجود داشت (IRENA Renewable Energy Statistics 2026, Marine Energy section, p. 24). این رقم در مقایسه با هزاران گیگاوات ظرفیت باد و خورشیدی نصبشده، بسیار ناچیز است. با این حال، نشانههایی از حرکت به سمت صنعتی شدن دیده میشود.
در سال 2025، 200 دستگاه در قالب 16 مزرعه با بودجه عمومی در سراسر جهان در حال توسعه بودند که تا سال 2030 به بهرهبرداری خواهند رسید و 196 مگاوات ظرفیت جدید اضافه خواهند کرد (OEE Stats & Trends 2025, p. 6). این خط لوله شامل پروژههایی است که "تنها پروژههایی را در بر میگیرد که قبلاً بودجه عمومی خود را تضمین کردهاند، که اطمینان قوی در مورد زمانبندی آنها ایجاد میکند." (OEE Stats & Trends 2025, p. 8).
چین نیز هدف بلندپروازانه 400 مگاوات ظرفیت انرژی دریایی تا سال 2030 را تعیین کرده است (OEE Stats & Trends 2025, p. 7). در ایالات متحده، دولت سالانه 141 میلیون دلار برای انرژی دریایی اختصاص میدهد و از سال 2020 تاکنون در مجموع 983 میلیون دلار سرمایهگذاری کرده است (OEE Stats & Trends 2025, p. 7). فرانسه نیز متعهد شده است که تا سال 2030 یک مناقصه تجاری 250 مگاواتی برای انرژی جزر و مدی برگزار کند (OEE Stats & Trends 2025, p. 6).
هزینهها
در حال حاضر، هزینه انرژیهای دریایی بالاتر از فناوریهای بالغ مانند باد و خورشید است. بر اساس برآوردهایآژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA)، هزینه همترازشده برق (LCOE) برای پروژههای جزر و مدی حدود 358 دلار و برای امواج حدود 454 دلار به ازای هر مگاواتساعت است (IRENA Costs 2025, p. 154). این ارقام در مقایسه با LCOE باد فراساحلی (78 دلار) و خورشیدی (44 دلار) بسیار بالاتر است (IRENA Costs 2025, p. 11).
با این حال، پیشبینی میشود با رسیدن به 2 گیگاوات ظرفیت تجمعی، این هزینهها به ترتیب به 140 و 120 دلار کاهش یابند (IRENA Costs 2025, p. 154). نکته مهم این است که در مقایسه با سایر فناوریهای تجدیدپذیر در مراحل اولیه توسعه خود، انرژیهای دریایی هزینههای کمتری را تجربه کردهاند: "در مقایسه با مرحله معادل توسعه، هزینههای فعلی امواج و جزر و مد پایینتر از سایر فناوریهای تجدیدپذیر ثبتشده در همان نقطه اولیه توسعه و استقرار خود گزارش شده است." (IRENA Costs 2025, p. 154). این بدان معناست که منحنی یادگیری انرژیهای دریایی میتواند سریعتر از آنچه تصور میشد، هزینهها را کاهش دهد.
نقطه عطف تاریخی کنونی
انرژیهای دریایی در نقطه عطفی تاریخی قرار دارند. پس از دو دهه تحقیق و توسعه، دستگاهها اکنون دورههای طولانیتری را در دریا سپری میکنند و چرخههای «استقرار، یادگیری، بهبود و استقرار مجدد» را تجربه میکنند (IEA-OES Annual Report 2025, p. 9). این تجربه عملیاتی، اعتماد سرمایهگذاران را جلب کرده و مسیر را برای گسترش در مقیاس تجاری هموار میسازد. همانطور که رئیس IEA-OES در گزارش سالانه 2025 اشاره کرده است: "بیست و پنج سال پیش، انرژی دریایی عمدتاً یک جاهطلبی پژوهشی بود. امروز، شاهد فناوریهایی هستیم که برای مدتهای طولانیتری کار میکنند. دستگاههای بیشتری زمان طولانیتری را در آب سپری میکنند و چرخههای مکرر (استقرار، یادگیری، بهبود، استقرار مجدد) را طی میکنند." (IEA-OES Annual Report 2025, p. 9).
علاوه بر این، کشورها بطور فزایندهای انرژی دریایی را در برنامههای انتقال انرژی خود جای میدهند. همانطور که در گزارش IEA-OES آمده است: "انرژی دریایی بطور مکرر در برنامههای گستردهتر انتقال انرژی گنجانده میشود. بسیاری از کشورها با بهروزرسانی برنامهها، قوانین و مقررات ملی، آزمایش در دریا و دریافت مجوزها را آسانتر میکنند. کشش بازار در برخی کشورها شروع به تقویت شده است." (IEA-OES Annual Report 2025, p. 11).
افق پیش رو
با توجه به پتانسیل عظیم 3٬911 تراواتساعتی ــ معادل 13 درصد تقاضای برق جهان ــ نقش مکملی در کنار باد و خورشید، توانایی تأمین بار پایه از طریق جزر و مد، و مسیر رو به کاهش هزینهها، انرژیهای دریایی میتوانند به یکی از ارکان اصلی گذار انرژی جهانی تبدیل شوند. آنچه اکنون مورد نیاز است، اراده سیاسی، سرمایهگذاری هدفمند و چارچوبهای مقرراتی مناسب است تا این منبع عظیم و پاک، از حاشیه به متن سیاستهای انرژی جهان منتقل شود.
در قسمتهای بعدی این مجموعه، به تفصیل به هر یک از فناوریهای انرژی دریایی، اقتصاد، سیاستها، زیرساختها و درسآموختههای کشورهای پیشرو خواهیم پرداخت.
---
منابع:
- OEE. (2026). Ocean Energy: The largest untapped renewable resource – Global Resource Assessment. Ocean Energy Europe.
- IRENA. (2025). Renewable Power Generation Costs in 2025. International Renewable Energy Agency.
- IEA-OES. (2025). Annual Report: An Overview of Ocean Energy Activities in 2025. IEA Ocean Energy Systems.
- OEE. (2025). Stats & Trends: Ocean Energy Market Outlook 2025. Ocean Energy Europe.
- IRENA. (2026). Renewable Energy Statistics 2026. International Renewable Energy Agency.
انتهای پیام/