به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان در کوچههای تاریخی جلفای اصفهان، بنایی قرار دارد که ارزش و شهرت آن تنها به قدمت چندصدساله یا معماری ساده و متفاوتش محدود نمیشود؛ کلیسای گئورگ مقدس، یادگاری از روزگار صفویه و یکی از زیارتگاههای ارزشمند ارامنه ایران است که راز اهمیتش را باید در پانزده قطعه سنگ مقدس جستوجو کرد؛ سنگهایی که بنا بر روایتهای تاریخی، به فرمان شاه عباس اول از کلیسای جامع اچمیادزین ارمنستان به اصفهان منتقل شدند و از آن زمان تاکنون جایگاه ویژهای در باورهای مذهبی ارامنه دارند.
این کلیسا که به نام کلیسای خواجه نیز شناخته میشود، در سال 1611 میلادی به همت خواجه نظر، بازرگان نامدار ارمنی، بنا شد و امروز با بیش از چهار قرن قدمت، روایتی از مهاجرت، اعتقاد، معماری و پیوندهای فرهنگی میان ایران و ارمنستان را در دل خود حفظ کرده است؛ روایتی که در سکوت دیوارهای آجری و در حضور سنگهایی که از سرزمینی دور به جلفا آمدهاند، همچنان ادامه دارد.
از خواجه نظر تا کلیسای گئورگ؛ یادگاری از دوران صفویه
برای شناخت پیشینه کلیسای گئورگ مقدس باید به اوایل قرن هفدهم میلادی بازگشت؛ دورانی که اصفهان در عصر شاه عباس اول به یکی از مهمترین مراکز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران تبدیل شده بود. انتقال گروههای بزرگی از ارامنه به اصفهان و شکلگیری محله جلفای نو، زمینهساز ساخت مجموعهای از کلیساها و مراکز مذهبی و فرهنگی شد که هرکدام بخشی از هویت جامعه ارمنی را در این شهر شکل دادند.
در این میان، کلیسای گئورگ مقدس در سال 1611 میلادی به همت خواجه نظر، از بازرگانان سرشناس ارمنی جلفا، ساخته شد. به همین دلیل، بنا در میان مردم با نام کلیسای خواجه نیز شناخته میشود. ساخت این کلیسا در زمانی انجام گرفت که ارامنه جلفا در کنار فعالیتهای اقتصادی و تجاری، به ایجاد مراکز مذهبی و فرهنگی توجه ویژهای داشتند.
کلیساها برای جامعه ارمنی تنها محل برگزاری مراسم عبادی نبودند، بلکه نقش مهمی در حفظ سنتها، انتقال باورهای دینی و استمرار پیوندهای اجتماعی میان نسلهای مختلف ایفا میکردند. کلیسای گئورگ نیز در همین بستر تاریخی شکل گرفت و بهتدریج، به دلیل وجود سنگهای مقدس، جایگاهی فراتر از یک عبادتگاه محلی پیدا کرد و به یکی از مکانهای زیارتی مهم ارامنه ایران تبدیل شد.

پانزده سنگ مقدس؛ راز شهرت کلیسای گئورگ
آنچه کلیسای گئورگ مقدس را از بسیاری از کلیساهای تاریخی اصفهان متمایز میکند، وجود پانزده قطعه سنگ تاریخی است که از کلیسای جامع اچمیادزین در ارمنستان به این مکان منتقل شدهاند. اچمیادزین از مهمترین مراکز مذهبی و روحانی ارامنه جهان به شمار میرود و جایگاه ویژهای در تاریخ کلیسای ارمنی دارد.
بر اساس روایتهای تاریخی، شاه عباس اول که از اهمیت اعتقادات مذهبی ارامنه آگاه بود، دستور داد سنگهایی از کلیسای کهن اچمیادزین به اصفهان منتقل شود تا جامعه ارمنی ساکن جلفا بتواند بخشی از میراث مقدس سرزمین پیشین خود را در محل زندگی جدیدش حفظ کند. در برخی روایتها آمده است که در ابتدا انتقال بخشهایی از بنای کلیسای اچمیادزین و بازسازی آن در جلفا مطرح بوده، اما به دلیل دشواری اجرای چنین طرحی، در نهایت پانزده قطعه سنگ از نقاط مختلف کلیسا جدا و به اصفهان آورده شد. از این سنگها، سه قطعه که نقش صلیب بر آنها حجاری شده است، در مقابل محراب کلیسای گئورگ قرار دارند و سایر قطعات در صحن شمالی بنا نگهداری میشوند.
این سنگها برای ارامنه تنها عناصر تاریخی و معماری نیستند، بلکه به دلیل منشأ مذهبی و ارتباطشان با یکی از مقدسترین مراکز کلیسای ارمنی، ارزش معنوی ویژهای دارند. همین موضوع سبب شده است که کلیسای گئورگ مقدس در طول قرنها به زیارتگاهی برای ارامنه تبدیل شود و زائرانی از نقاط مختلف برای دیدن این آثار به جلفای اصفهان سفر کنند.
معماری کلیسا؛ سادگی در کنار اصالت
کلیسای گئورگ مقدس از نظر معماری با برخی کلیساهای بزرگ و پرزرقوبرق جلفا تفاوت دارد. در این بنا خبری از تزئینات گسترده و نقاشیهای فراوان دیواری نیست، بلکه ساختار ساده و متناسب آن، جلوهای متفاوت از معماری مذهبی ارامنه در دوره صفوی را به نمایش میگذارد. نقشه کلیسا مستطیلشکل است و ساختمان آن در امتداد شرقی ـ غربی ساخته شده است.
طول بنا حدود 26 متر و عرض آن حدود 11 متر و 60 سانتیمتر گزارش شده است. فضای داخل کلیسا با سه گنبد کوچک پوشیده شده که بر طاقهای متکی به سه جفت ستون ضخیم قرار گرفتهاند. گنبد شرقی نسبت به دو گنبد دیگر بزرگتر است و هر سه گنبد دارای نورگیرهایی هستند که روشنایی طبیعی را به فضای داخلی هدایت میکنند. مصالح اصلی بنا آجر و گل است و نمای بیرونی آن با اندودی از گچ و کاهگل پوشانده شده است. دیوارهای داخلی نیز با گچ و تزئینات هندسی ساده آراسته شدهاند.
ویژگیهای این بنا نشان میدهد که سازندگان کلیسا ضمن رعایت اصول معماری مذهبی ارمنی، از مصالح و شیوههای ساخت رایج در اصفهان نیز بهره گرفتهاند. در واقع، کلیسای گئورگ مقدس از نمونههای مهم تحول معماری کلیساهای ارمنی جلفای نو به شمار میرود؛ پژوهشهای معماری نیز این بنا را از نخستین کلیساهای این محله میدانند که در ساختار کالبدی آن، تأثیرپذیری از ویژگیهای معماری ایرانی دوره صفوی آشکار شده است.

ورودی کلیسا؛ تلفیق هنر ایرانی و ارمنی
یکی از بخشهای دیدنی کلیسای گئورگ مقدس، سردر ورودی آن است که ترکیبی از عناصر معماری ایرانی و ارمنی را در خود جای داده است. در بالای سردر، تصویر کاشیکاریشدهای با موضوع پرستش مجوسان دیده میشود؛ روایتی مذهبی درباره حضور سه مجوس در برابر حضرت عیسی مسیح (ع) پس از تولد ایشان. این تصویر در کنار ساختار آجری و فرم ساده ورودی، جلوهای متفاوت به نمای بنا بخشیده است.
کلیسا دو ورودی در بخشهای غربی و شمالی دارد. ورودی غربی به تالاری کوتاه و ستوندار راه پیدا میکند و از آنجا میتوان به حیاط کلیسا رسید. ورودی شمالی نیز به فضایی مرتبط با نگهداری سنگهای تاریخی باز میشود. این ترکیب فضایی نشان میدهد که طراحی بنا تنها بر اساس نیازهای عبادی انجام نشده، بلکه جایگاه ویژه سنگهای مقدس و ضرورت نگهداری از آنها نیز در سازماندهی بخشهای مختلف کلیسا مورد توجه بوده است.
صلیب چوبی؛ یادگاری ارزشمند در موزه وانک
یکی دیگر از آثار قابل توجه مرتبط با کلیسای گئورگ مقدس، صلیب چوبی ارزشمندی است که در گذشته بر فراز محراب اصلی کلیسا قرار داشت. این صلیب به دلیل ارزش تاریخی و هنری، از فضای کلیسا خارج شده و اکنون در موزه کلیسای وانک نگهداری میشود.
وجود چنین آثاری در کنار سنگهای مقدس نشان میدهد که کلیسای گئورگ در طول تاریخ، مجموعهای از یادگارهای مذهبی و هنری را در خود جای داده بوده است؛ آثاری که هرکدام بخشی از تاریخ اعتقادی و فرهنگی ارامنه اصفهان را روایت میکنند. امروز نیز نگهداری این آثار در مجموعههای میراثی، فرصتی برای حفاظت بهتر از آنها و معرفی تاریخ، هنر و معماری ارامنه به نسلهای جدید فراهم کرده است.

ناقوسخانه؛ افزودهای در گذر زمان
کلیسای گئورگ مقدس در طول حیات چندصدساله خود تغییرات و تکمیلهایی را تجربه کرده است. یکی از این تغییرات، ساخت برج ناقوس در بخش غربی بام کلیساست که در سال 1920 میلادی به بنا افزوده شد. این برج در کنار سه گنبد کوچک کلیسا، بخشی از سیمای معماری آن را تشکیل میدهد..
اضافهشدن ناقوسخانه نشاندهنده تداوم استفاده مذهبی از بنا و تلاش برای تکمیل امکانات مورد نیاز برگزاری آیینهای کلیسایی در دورههای بعدی است. در معماری کلیساهای مسیحی، ناقوس نقش مهمی در اعلام زمان مراسم و فراخواندن مؤمنان به عبادت دارد. از این منظر، ناقوسخانه کلیسای گئورگ را نیز میتوان بخشی از تاریخ زنده این عبادتگاه دانست؛ بنایی که در طول زمان، ضمن حفظ هویت اصلی خود، با نیازهای جامعه مذهبی پیرامونش همراه شده است.
مرمت و حفاظت؛ ضرورت صیانت از یک میراث چندصدساله
کلیسای گئورگ مقدس نیز مانند دیگر بناهای تاریخی، در طول زمان با آسیبها و ضرورتهای مرمتی روبهرو بوده است. یکی از دورههای مرمت این بنا در سال 1954 میلادی انجام شد که اطلاعات مربوط به آن در کتابچهای نزدیک ورودی شمالی کلیسا ثبت شده است.
همچنین در اسفند سال 1380، آتشسوزی در اتاقک ورودی کلیسا، محل روشنکردن شمع، رخ داد که به درهای چوبی و برخی آثار هنری آسیب وارد کرد؛ هرچند بنا بر گزارشهای تاریخی، ساختار اصلی ساختمان از این حادثه آسیب جدی ندید. این اتفاق بار دیگر اهمیت توجه به ایمنی و حفاظت از آثار تاریخی و مذهبی را یادآور میکند. در بناهایی مانند کلیسای گئورگ، حتی عناصر بهظاهر سادهای مانند درهای چوبی، تزئینات داخلی و سنگهای تاریخی، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی مجموعه هستند و حفاظت از آنها به مراقبت تخصصی نیاز دارد.

ثبت ملی؛ جایگاه تاریخی کلیسای گئورگ
کلیسای گئورگ مقدس در تاریخ 17 اسفند 1381 با شماره 7646 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، بیانگر اهمیت تاریخی، معماری و مذهبی بنا و ضرورت حفاظت از آن بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی کشور است. اهمیت کلیسای گئورگ تنها به قدمت آن بازنمیگردد؛ وجود سنگهایی با پیشینه مذهبی در ارتباط با کلیسای جامع اچمیادزین، جایگاه ویژهای برای این بنا در میان مراکز مذهبی ارامنه ایران ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، کلیسای گئورگ مقدس از نظر مطالعات معماری نیز اهمیت دارد. پژوهشهای انجامشده درباره کلیساهای جلفای نو نشان میدهد که این بنا از نمونههای آغازین تأثیرپذیری معماری کلیساهای ارمنی از معماری اصفهان در دوره صفوی بوده است؛ موضوعی که آن را به یکی از آثار قابل توجه در مطالعه تعامل فرهنگی و هنری ایران و ارامنه تبدیل میکند.
جلفا؛ محلهای که تاریخ و ایمان را در کنار هم روایت میکند
کلیسای گئورگ مقدس در خیابان حکیم نظامی و محدوده میدان کوچک جلفا قرار دارد؛ محلهای که از مهمترین کانونهای تاریخی و فرهنگی اصفهان به شمار میرود. جلفا با برخورداری از کلیساهای متعدد، خانههای تاریخی، مراکز فرهنگی و فضاهای اجتماعی، تصویری متفاوت از تاریخ اصفهان را پیش روی گردشگران قرار میدهد.
در این محله، آثار تاریخی جامعه ارمنی در کنار معماری ایرانی قرار گرفتهاند و مجموعهای از نشانههای همزیستی فرهنگی و مذهبی را شکل دادهاند. بازدید از کلیسای گئورگ مقدس میتواند بخشی از مسیر گردشگری تاریخی جلفا باشد. گردشگران در کنار بازدید از کلیسای وانک، کلیسای بیتاللحم و مجموعه کلیساهای میر و هاکوپ، با کلیسایی روبهرو میشوند که شهرت آن بیش از هر چیز به سنگهای مقدس و پیشینه مذهبیاش وابسته است. ا
لبته معرفی این مجموعه به گردشگران باید با توجه به کارکرد مذهبی آن و رعایت حریم جامعه ارمنی انجام شود. اطلاعرسانی درباره تاریخ بنا، منشأ سنگهای مقدس و ارزش آثار موجود در آن میتواند به ارتقای کیفیت گردشگری فرهنگی در این محله کمک کند.

سنگهایی که چهار قرن تاریخ را با خود آوردهاند
کلیسای گئورگ مقدس را نمیتوان تنها با معیارهای معمول معماری و قدمت تاریخی شناخت. شاید در نگاه نخست، این بنا در مقایسه با کلیساهایی همچون وانک یا بیتاللحم سادهتر و کمتزئینتر به نظر برسد، اما اهمیت اصلی آن در روایتی نهفته است که سنگهای مقدسش با خود به همراه آوردهاند.
این سنگها از سرزمینی دور به اصفهان رسیدهاند؛ از یکی از مهمترین مراکز مذهبی ارامنه جهان به محلهای که مهاجران ارمنی در آن زندگی تازهای را آغاز کرده بودند. حضور آنها در کلیسای گئورگ، پیوندی میان گذشته و حال، میان سرزمین مادری و محل زندگی جدید و میان میراث مذهبی و هویت فرهنگی ایجاد کرده است.
امروز این کلیسا پس از گذشت بیش از چهار قرن، همچنان یکی از نشانههای ارزشمند حضور تاریخی ارامنه در اصفهان است؛ بنایی که در آن معماری ساده آجری، گنبدهای کوچک، کتابچهها و سنگهای مقدس، هرکدام بخشی از یک روایت بزرگتر را بازگو میکنند. کلیسای گئورگ مقدس، در حقیقت موزهای زنده از خاطره و ایمان است؛ جایی که پانزده قطعه سنگ، بیش از آنکه مصالحی از یک بنای قدیمی باشند، حامل داستان مهاجرت، باور و پیوندهای فرهنگی مردمانی هستند که بخشی از تاریخ اصفهان را ساختهاند.
انتهای پیام/170