به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، با وجود اعلام رسمی پایان حضور نظامی آمریکا در عراق بعد از نزدیک به 3 دهه تجاوز و اشغالگری در خاک این کشور، اما عراقیها نمیتوانند آثار ویرانگر و فاجعه بار حضور آمریکاییها در کشورشان را فراموش کنند؛ به ویژه اینکه ابعاد و پیامدهای آن همچنان در همه سطوح زندگی آنها پیداست.
23 سال قبل، ایالات متحده با بهانههای واهی مربوط به سلاحهای کشتار جمعی به عراق حمله کرد و همزمان با به راه انداختن یک جنگ نسل کشی وحشیانه، وعدههای فراوانی به عراقیها برای توجیه این تجاوز داد.
اهداف اعلام شده دولت جورج دبلیو بوش، رئیس جمهور وقت آمریکا، برای حمله به عراق، گذشته از توجیهات خود جنگ، ایجاد آزادی، امنیت، دموکراسی و رفاه برای عراق و مردم آن بود؛ اما واقعیت کاملاً متفاوت از وعدههایی بود که دولت آمریکا میداد و مردم عراق را ناامید کرد.
واقعیت آن است که با وجود سرنگونی رژیم دیکتاتوری صدام، آمریکا نه تنها به هیچ یک از وعدههای اعلام شده خود در عراق عمل نکرد، بلکه حمله به این کشور مجموعهای کاملاً جدید از مشکلات اساسی، به ویژه در مورد سیستم حکومتی، به وجود آورد.
حمله آمریکا به عراق علاوه بر تحمیل ساختارها و نهادهای ناکارآمد سیاسی و چند فرقهای، ناامنی انسانی را تشدید کرد و چشماندازهای توسعه پایدار اجتماعی-اقتصادی بلندمدت را از بین برد.
به عبارت دیگر، حمله ایالات متحده به عراق کاستیهای ساختاری و موانع سیستماتیکی ایجاد کرد که توانایی مردم عراق برای گذار به دموکراسی را تضعیف کرد.
برجستهترین توجیهی که ایالات متحده برای حمله به عراق ارائه داد، ترویج دموکراسی و صلح در خاورمیانه بود، اما این "دموکراسی" ادعایی بهقیمت بیش از یکمیلیون کشته و زخمی به دست آمد و کشوری را به وجود آورد که در هرجومرج فرقهای و سیاسی فرو رفته بود.
این ما را به تاریخ قدرتهای استعماری بازمیگرداند، که همیشه از شعارهایی مانند گسترش تمدن، دستیابی به توسعه، آموزش اصول لیبرالیسم به "مردم غیرسفیدپوست" و نجات آنها از چنگال عقبماندگی استفاده کردهاند؛ در حالی که اهداف واقعی آنها غارت منابع، تحکیم هژمونی و تجزیه بیشتر مناطق از قبل تجزیهشده بود تا "خاورمیانه جدید" را که اسرائیل رؤیای آن را در سر میپروراند، تأسیس کنند.
در همین راستا قصد داریم روند دولت سازی در عراق بعد از آغاز تجاوز و اشغالگری آمریکا را بررسی کنیم.
فصل چهارم: نابودی زیرساختهای حیاتی عراق
پیامدهای جنگ آمریکا علیه عراق صرفاً به تخریب ساختمانها و تأسیسات نظامی محدود نماند؛ بلکه بخشهای حیاتی اقتصاد و زندگی روزمره مردم عراق، از جمله برق، آب، فاضلاب، نفت، بیمارستانها، مدارس، حملونقل و ارتباطات نیز آسیب جدی دیدند.
برای بررسی دقیق این موضوع باید سه دوره را از یکدیگر تفکیک کرد:
1. تخریب ناشی از حمله آمریکا در سال 2003.
2. غارت، ناامنی و فروپاشی نظم اداری پس از سقوط حکومت.
3. تخریب و فرسایش بلندمدت ناشی از هرج و مرج داخلی، حملات تروریستی، ضعف بازسازی، فساد و مشکلات مدیریتی.
همه این دورهها که با تخریب گسترده زیرساختهای عراق همراه بود مربوط به دوره بعد از حمله و اشغالگری آمریکاست و در اینجا سعی داریم برجستهترین موارد آسیب به زیرساختهای عراق را بررسی کنیم.
نابودی و اختلال در زیرساختهای برق
یکی از مهمترین بخشهایی که در جریان جنگ و پس از آن آسیب دید، شبکه برق عراق بود. برق برای عملکرد تقریباً تمام زیرساختهای دیگر ضروری است؛ از تصفیه آب و بیمارستانها گرفته تا صنایع نفتی، کارخانهها و شبکه حملونقل.
وضعیت برق عراق پیش از حمله آمریکا
-ظرفیت تولید برق عراق در سال 1990 حدود 5100 مگاوات بود.
-پس از جنگ خلیج فارس در سال 1991، ظرفیت تولید به حدود 2300 مگاوات سقوط کرد.
-تا پیش از حمله سال 2003، تولید برق تا حدود 4500 مگاوات بازیابی شده بود.
البته این شبکه همچنان با مشکلات ناشی از تحریمها، فرسودگی تجهیزات و کمبود قطعات یدکی روبهرو بود.
وضعیت برق عراق پس از حمله آمریکا
در مه 2003، تولید برق عراق به حدود 500 مگاوات سقوط کرد که فاجعهبار بود.
برخی از عوامل این وضعیت عبارت بودند از:
-آسیب به تأسیسات تولید و انتقال برق.
-غارت تجهیزات نیروگاهها.
-تخریب خطوط انتقال برق.
-اختلال در تأمین سوخت نیروگاهها.
-ناامنی و حمله به زیرساختهای انتقال برق.
-مشکلات مدیریتی و کمبود قطعات تعمیراتی.
بر اساس گزارش کمیسیون حسابرسی دولت آمریکا، در سال 2004 میزان برق قابل توزیع در بسیاری از مناطق عراق به سطح مطلوب بازنگشته بود.
مطالعه بانک جهانی درباره بازسازی عراق نشان میدهد که رسیدن ظرفیت تولید برق به هدف اولیه 6000 مگاوات تقریباً هشت سال طول کشید؛ هدفی که قرار بود در سال 2004 محقق شود.
بنابراین، مردم عراق سالها با کمبود شدید برق و خاموشیهای طولانی مواجه بودند که همه جنبههای زندگی آنها را تحت تاثیر قرار داد.
تخریب شبکه آب آشامیدنی و فاضلاب
یکی از جدیترین پیامدهای جنگ آمریکا علیه عراق، بحران آب آشامیدنی و بهداشت عمومی بود. شبکه آب عراق پیش از سال 1991 از وضعیت نسبتاً مناسبی برخوردار بود؛ اما جنگ خلیج فارس، تحریمها و کمبود سرمایهگذاری باعث فرسودگی شدید آن شده بودند.
بر اساس گزارش سازمان ملل و بانک جهانی پیش از سال 1991، بیش از 95 درصد جمعیت شهری به زیرساخت تأمین آب دسترسی داشتند، بیش از 75 درصد جمعیت روستایی نیز تحت پوشش تأمین آب بودند و عراق دارای 1561 واحد و تأسیسات تصفیه آب بود.
وضعیت بخش آب و فاضلاب پس از جنگ 2003
بخش آب و فاضلاب هم یکی دیگر از زیرساختهای اساسی عراق بود که آسیب شدیدی در جنگ دید و این آسیبها را میتوان به شکل زیر طبقهبندی کرد:
1. غارت تجهیزات موردنیاز تأسیسات تصفیه آب و فاضلاب.
2. آسیب شدید به شبکه توزیع آب، بهویژه در بغداد.
3. قطع برق و توقف فعالیت پمپهای آب.
4. افزایش نشت آب از شبکههای فرسوده.
5. آلودگی منابع آب در اثر ورود فاضلاب تصفیهنشده.
6. اختلال در عملکرد تأسیسات فاضلاب.
طبق ارزیابی بانک جهانی در سال 2004 شاخص وضعیت کمبود تولید آب نسبت به تقاضا 24 درصد، میزان شبکه آب نیازمند جایگزینی 30 درصد، تلفات آب در شبکه بیش از 50 درصد، فاضلاب تصفیهنشده بیش از 70 درصد بودند و 91 درصد جمعیت شهری خارج از بغداد هم فاقد خدمات بخش فاضلاب بودند.
این ارقام نشان میدهند که بحران آب عراق صرفاً ناشی از تخریب مستقیم تأسیسات نبود؛ بلکه فرسودگی شبکه، غارت تجهیزات، کمبود برق و ناتوانی در نگهداری تأسیسات نیز نقش داشتند که علت همه آنها به جنگی که آمریکا در سال 2003 به راه انداخت برمیگردد.
آسیب به صنعت نفت عراق
نفت مهمترین منبع درآمد دولت عراق است و به همین دلیل، تخریب زیرساختهای نفتی تأثیر مستقیمی بر توان اقتصادی دولت و تأمین هزینههای بازسازی داشت.
وضعیت تولید نفت
طبق گزارشهای رسمی عراق، وضعیت تولید نفت در این کشور قبل از حمله 2003 حدود 2.9 میلیون بشکه بود، چند ماه بعد از این حمله یعنی در ماه مه 2003 به حدود 300 هزار بشکه رسید که تا مدتها به این منوال ادامه داشت.
کاهش تولید نفت به معنای کاهش درآمدهای ارزی و محدودشدن منابع مالی دولت برای بازسازی کشور بود و مهمترین آسیبها در بخش نفت به این شکل است:
-غارت تجهیزات تأسیسات نفتی.
-تخریب و آسیب به خطوط انتقال نفت.
-آتشسوزی و خرابکاری در برخی تأسیسات.
-آسیب به پالایشگاهها و تجهیزات استخراج.
-ناامنی خطوط لوله انتقال نفت.
-کمبود تجهیزات و قطعات تخصصی.
نکته قابل توجه اینکه در ژوئن 2003، ارزیابی دولت آمریکا نشان میداد بیش از 900 میلیون دلار برای جایگزینی تجهیزات غارتشده در تأسیسات نفتی عراق موردنیاز است.
این رقم مربوط به تجهیزات غارتشده بود، نه کل خسارات صنعت نفت.
آسیب به بیمارستانها و نظام سلامت
نظام سلامت عراق در دهه 1980 از وضعیت نسبتاً مناسبی برخوردار بود؛ اما در دهه 1990 به دلیل جنگ، تحریمهای اقتصادی و کاهش بودجه عمومی بهشدت تضعیف شد.
پس از حمله 2003، مشکلات جدیدی نیز به این وضعیت اضافه شدند:
-ویرانی و تخریب بیمارستانها و مراکز پزشکی در حملات آمریکا.
-غارت بیمارستانها و مراکز درمانی.
-سرقت تجهیزات پزشکی.
-کمبود دارو و تجهیزات مصرفی.
-قطع برق و اختلال در فعالیت دستگاههای پزشکی.
اختلال در تأمین آب سالم.
-مهاجرت پزشکان و متخصصان.
-افزایش ناامنی برای کارکنان درمانی.
مجموعه این عوامل ظرفیت عملکردی بخش بهداشت عراق را به شکل قابل توجهی کاهش داد و نظام سلامت این کشور هنوز هم نتوانسته ظرفیت کامل خود را بازیابی کند.
تخریب و بحران نظام آموزشی
آموزش نیز از بخشهایی بود که تحت تأثیر سقوط نظم اداری و ناامنی بعد از جنگ علاوه بر تخریب و ویرانی قرار گرفت.
مشکلات اصلی عبارت بودند از:
-تخریب و ویرانی مراکز آموزشی
-غارت مدارس و دانشگاهها.
-سرقت تجهیزات آموزشی و آزمایشگاهی.
-تخریب ساختمانهای آموزشی.
-کمبود کتاب و امکانات آموزشی.
-مشکلات تأمین برق و آب مدارس.
-مهاجرت استادان و معلمان متخصص.
-کاهش امنیت محیطهای آموزشی.
این مشکلات در کنار آثار بلندمدت تحریمها و جنگهای قبلی، روند توسعه سرمایه انسانی عراق را مختل کردند. بانک جهانی در مطالعه بازسازی عراق پس از 2003، آموزش را در کنار سلامت، برق و نفت از بخشهای اصلی ارزیابی پیامدهای بازسازی قرار داده است.
آسیب به جادهها، پلها و شبکه حملونقل
زیرساخت حملونقل عراق نیز در جریان جنگ و سالهای بعد با آسیبهای مختلف مواجه شد.
مهمترین موارد عبارت بودند از:
-تخریب برخی پلها و مسیرهای ارتباطی.
-آسیب به جادههای اصلی.
-اختلال در حملونقل شهری.
-آسیب به تأسیسات فرودگاهی.
-کاهش امنیت مسیرهای جادهای.
-افزایش هزینه حملونقل کالا و مواد اولیه.
علاوه بر خسارات مستقیم جنگ، ناامنی، هرج و مرج و بحران تروریسم در سالهای بعد نیز تعمیر و نگهداری شبکه حملونقل را دشوار کردند. فرسودگی جادهها و اختلال در حملونقل، بهویژه در مناطق درگیر خشونت، بر تجارت داخلی و فعالیت اقتصادی تأثیر گذاشتند.
غارت سازمانیافته یا گسترده پس از سقوط حکومت
یکی از موضوعات مهم در بررسی تخریب عراق، اتفاقاتی است که پس از سقوط بغداد رخ داد. در بسیاری از نقاط عراق، مراکز دولتی، کارخانهها، تأسیسات عمومی و انبارهای تجهیزات مورد غارت قرار گرفتند.
این مسئله صرفاً یک پیامد جانبی نبود؛ بلکه در مواردی باعث شد تأسیساتی که از بمباران جان سالم به در برده بودند، دیگر امکان فعالیت نداشته باشند.
نمونههای مستند در این زمینه عبارتند از:
-غارت تجهیزات نیروگاهها.
-تخریب تجهیزات تصفیه آب و فاضلاب.
-سرقت تجهیزات تأسیسات نفتی.
-آسیب به خطوط انتقال برق.
-خرابکاری در خطوط لوله نفت.
در بخش نفت، خود دولت آمریکا در آن زمان گزارش داد که دست کم 900 میلیون دلار برای جایگزینی تجهیزات غارتشده نیاز است. همچنین افزایش ناامنی باعث شد هزینه بازسازی بسیار بیشتر از برآوردهای اولیه شود.
هزینه بازسازی عراق
یکی از مهمترین اسناد در این زمینه، گزارش مشترک سازمان ملل و بانک جهانی در اکتبر 2003 است.
این گزارش نیازهای بازسازی عراق را برای دوره 2004 تا 2007 بررسی کرد.
بر اساس این ارزیابی:
-عراق برای بازسازی و توسعه به حدود 35.8 میلیارد دلار نیاز داشت.
-این برآورد شامل 14 بخش اولویتدار و موضوعات میانبخشی بود.
-در کنفرانس کمککنندگان بینالمللی مادرید در اکتبر 2003 نیز حدود 32 میلیارد دلار کمک و منابع مالی برای دوره چهار ساله اعلام شد.
اما نکته مهم این بود که تأمین مالی بهتنهایی برای بازسازی کافی نبود. ناامنی، فساد، مشکلات مدیر یتی، ضعف نظارت و ناتوانی در نگهداری تأسیسات، روند بازسازی را با مشکل مواجه کردند.
چرا بازسازی عراق با وجود هزینههای میلیاردی موفق به بازگرداندن سریع زیرساختها نشد؟
این پرسش یکی از مهمترین موضوعات تحقیقات بانک جهانی بوده و چند عامل اصلی در این زمینه قابل شناسایی است:
1. ناامنی گسترده: حملات مسلحانه و خرابکاریها، اجرای پروژههای عمرانی را دشوار و پرهزینه کردند.
2. مشکلات مدیریتی حکومت انتقالی: اداره موقت ائتلاف به سرکردگی آمریکا با مشکلات جدی در برنامهریزی و مدیریت بازسازی مواجه بود.
3. تغییر اولویتهای بودجهای: بخشی از بودجهای که برای پروژههای بزرگ آب و برق در نظر گرفته شده بود، به حوزههای دیگر، از جمله امنیت، منتقل شد.
4. ضعف نظارت بر قراردادها: گزارشهای حسابرسی بارها به مشکلات اندازهگیری عملکرد پروژهها و ارزیابی نتایج بازسازی اشاره کردند که علت آن به فقدان یک اداره مستقل و کارآمد در این زمینه برمیگردد.
5. ناتوانی در نگهداری تأسیسات: بعضی پروژهها پس از تکمیل نیز به دلیل کمبود نیروی متخصص، سوخت، قطعات و منابع مالی نتوانستند با ظرفیت مطلوب فعالیت کنند.
گزارش بانک جهانی در سال 2019 نیز تأکید میکند که با وجود هزینهکرد میلیاردها دلاری، روند احیای خدمات عمومی عراق تدریجی و محدود بوده است.
به طور کلی بررسی اسناد بانک جهانی و سازمان ملل نشان میدهد که حمله نظامی آمریکا به عراق در سال 2003 و تحولات دوران اشغال، ضربه سنگینی به زیرساختهای عراق وارد کردند.
این خسارات را باید در چهار سطح بررسی کرد:
1. خسارات مستقیم جنگ: آسیب به تأسیسات، شبکههای انتقال، ساختمانها و زیرساختهای حیاتی در جریان حمله نظامی.
2. خسارات ناشی از فروپاشی نظم عمومی: غارت، تخریب و سرقت تجهیزات پس از سقوط حکومت.
3. خسارات ناشی از ادامه درگیریها: خرابکاری، حملات به خطوط انتقال نفت و برق و ناامنی پروژههای عمرانی.
4. خسارات ناشی از ضعف بازسازی: فساد، مشکلات مدیریتی، قراردادهای ناکارآمد و ناتوانی در نگهداری زیرساختها.
البته عراق زیر سایه حکومت دیکتاتوری صدام قبل از حمله آمریکا هم کشوری با زیرساختهای کاملاً سالم نبود و جنگهای قبلی و بیش از یک دهه تحریم، پیش از حمله آمریکا بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی و خدمات عمومی آن را تضعیف کرده بودند.
اما شواهد مستند نشان میدهند که جنگ 2003، غارت پس از آن، سیاستهای دوران اشغال و ناامنی سالهای بعد، بحران زیرساختی عراق را عمیقتر کردند و بازسازی آن را برای سالها به تأخیر انداختند.
ادامه دارد....