به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، آذربایجانشرقی و بهویژه کلانشهر تبریز از دیرباز بهعنوان مهد و پایتخت اصیل فرش دستباف جهان شناخته شده است؛ هنری که ریشه در تاروپود تاریخ، فرهنگ و هویت این مرزوبوم دارد و سالیان متمادی ارزآورترین و اصیلترین بخش اقتصاد غیرنفتی کشور بوده است. با این حال، امروز این صنعت ریشهدار و اشتغالآفرین با کوهی از مشکلات دستبهگریبان است؛ از موانع سد راه صادرات و پیمانسپاریهای ارزی غیرکارشناسی گرفته تا سرسامآور شدن قیمت مواد اولیه، بحران بیمه قالیبافان و بیمهری آشکار نهادهای دولتی در بودجهریزیهای کلان.
بررسی چالشهای فراروی فعالان اقتصادی، صادرکنندگان، مسئولان استانی و نمایندگان بخش خصوصی ابعاد تکاندهندهای از وضعیت بحرانی بازار، توقف صادرات و مشکلات طاقتفرسای قالیبافان را عیان ساخته است؛ شرایطی که هر بخش از آن نیازمند واکاوی جدی و اقدام فوری مسئولان امر است.
روایت درد و رنج؛ صدای لرزان سرپنجههای هنر در کارگاههای تبریز
برای درک عمق فاجعهای که بر پیکره فرش تبریز سایه افکنده است، کافی است ساعتی را در کوچهپسکوچههای قدیمی و کارگاههای نمور اما پرنقشونگار قالیبافی تبریز سپری کنیم. جایی که نور کمسوی لامپها روی دارهای قالی میتابد و صدای ریتمیک دفتین زدن، آوای خستگی و رنج بافندگانی را روایت میکند که چرخهای این اقتصاد خرد را با جان و تن خود میچرخانند.
برای شنیدن بیواسطه مشکلات قالیبافان، راهی یکی از کارگاههای متمرکز بافت فرش در جنوب تبریز میشویم. معصومه باقری، زنی 52 ساله با دستانی پینهبسته و چشمان کمسو، در حالی که گرههای ظریف ابریشم را روی چله مینشاند، در گفتوگو با تسنیم لب به سخن میگشاید و با آهی عمیق میگوید: والله چه بگویم، جوانی و نور چشممان را پای این دار قالی گذاشتهایم. از صبح سحر تا پاسی از شب، ستون فقراتم زیر بار این خم شدنها خرد شده، اما در پایان ماه آنچه دستم را میگیرد حتی پول درمان چشمدردم هم نمیشود.
او با اشاره به قیمتهای سرسامآور مواد اولیه میافزاید: ابریشم مرغوب، پشم اعلا و رنگهای طبیعی دیگر برای ما به آرزو تبدیل شدهاند. کارفرما مواد اولیه را قطرهچکانی میدهد و از آن طرف توقع دارد فرشی بینقص تحویل دهیم. مگر میشود با دستمزد ناچیز و قیمتهای نجومی نخ و ابریشم، زندگی را اداره کرد؟ دستمزد بافت یک تخته فرش چند ماهه، کفاف هزینه چند روز زندگی را هم نمیدهد. هزینههای درمان، اجارهخانه و خوراک سرسامآور بالا رفته، اما دستمزد ما سالهاست که هیچ تناسبی با تورم ندارد.
باقری با گلایه شدید از وضعیت بیمه خود و همکارانش تصریح میکند: سالها با هزار امید و آرزو قالیبافی کردیم به این امید که در پیری پشتوانهای داشته باشیم، اما هر روز بهانهای میآورند؛ یا بازرس میآید و ایراد میگیرد، یا بیمه قطع میشود. جوانترها وقتی این وضعیت را میبینند، فرار را بر قرار ترجیح میدهند و سراغ کارهای کاذب میروند. اگر فکری به حال این هنر نکنند، نسل بعدی دیگر حتی گره زدن را هم بلد نخواهد بود.
کارگاههای قالیبافی دچار رکود شدهاند
در ادامه این بررسی میدانی، به سراغ رحیم صمدی، یکی از استادکاران و کارگاهدارهای باسابقه تبریزی میرویم. او که سالهاست در بازار بزرگ تبریز حجره دارد و کارگاه تولیدی کوچکی را اداره میکند، در گفتوگو با تسنیم از بحران رکود و تعطیلی کارگاهها سخن میگوید و میافزاید: بزرگترین دغدغهای که امسال کارگاهها و بافندگان ما با آن دستوپنجه نرم میکنند، بحران تمامعیار در تأمین سرمایه در گردش و مواد اولیه است. من سالهاست در این صنف فعالیت میکنم، اما شرایط امسال را در هیچ دورهای ندیده بودم.
صمدی در تشریح مشکلات تولید میافزاید: کارگاهدار از یک سو با تورم شدید قیمت ابریشم و مواد اولیه روبهروست و از سوی دیگر با بازار راکد داخلی مواجه است. وقتی صادرکننده نمیتواند فرش را بفروشد، سفارش تولید به ما نمیدهد. وقتی سفارشی نباشد، کارگاه تعطیل میشود و بافنده بیکار میشود. دولت هیچ بسته حمایتی واقعی برای کارگاههای کوچک خرد در نظر نگرفته است. تسهیلات بانکی با سودهای کلان و بورکراسیهای پیچیده اداری عملاً در دسترسی کارگاهداران کوچک قرار ندارد. بانکها بهجای حمایت، سنگ بزرگ جلوی پای تولیدکننده میاندازند.
سمانه حیدری، از معدود طراحان و بافندگان جوانی است که با تکیه بر تحصیلات دانشگاهی خود تلاش کرده هنر سنتی تبریز را با نوآوریهای مدرن پیوند بزند. او در گفتوگو با تسنیم با ابراز تأسف از رکود طراحی فرش میگوید: بازار از نقشهها و طرحهای تکراری و کلیشهای کاملاً خسته شده است. خریدار خارجی و حتی نسل جدید در بازار داخلی دیگر طرحهای شلوغ و تکراری دهههای گذشته را نمیپسندد. ما در تبریز طراحان بسیار مستعدی داریم، اما وقتی ارتباط ما با بازارهای جهانی قطع شده و هیچ حمایتی از ایدههای نوآورانه نمیشود، طراح ترجیح میدهد قلم را زمین بگذارد.
حیدری افزود: مشکل اینجاست که متولیان امر تصور میکنند فرش تبریز خودبهخود و بدون نیاز به بهروزرسانی زنده میماند. در حالی که رقبای خارجی ما در حال استفاده از هوش مصنوعی، طراحیهای مدرن و رنگبندیهای نوین هستند، طراح تبریزی درگیر تهیه نان شب و خرید کاغذ و ابزار کار اولیه است. اگر زنجیره طراحی تا تولید و صادرات اصلاح نشود، طراحان جوان ما مهاجرت خواهند کرد یا تغییر شغل خواهند داد.
پشت پرده بحران صادرات و اقتصاد فرش؛ گفتوگو با مسئولان و متولیان
پس از شنیدن درد دلها و مطالبات برحق قالیبافان و فعالان میدانی، سراغ مسئولان، مدیران اجرایی، نمایندگان اصناف و چهرههای کلیدی این حوزه رفتیم تا دیدگاهها، انتقادات و راهکارهای آنان را جویا شویم:
مجید عباسی، دبیر کمیسیون فرش، صنایعدستی و گردشگری اتاق بازرگانی تبریز در گفتوگو با خبرنگاران میافزاید: با توجه به اینکه محصولات و خدمات حوزه فرش، صنایعدستی و گردشگری با بخش گستردهای از جامعه ارتباط دارد، رونق و توسعه این بخشها نیازمند مشارکت، همافزایی و حمایت جدی دولت در کنار بخش خصوصی است. عباسی با اشاره به مشکلات عدیده فعالان صنعت فرش، بهویژه افزایش سرسامآور هزینههای قیمت تمامشده فرش تصریح میکند: کاهش هزینههای تولید میتواند ضمن افزایش قدرت خرید مصرفکنندگان، به ارتقای توان رقابتی فرش ایرانی در بازارهای داخلی و بینالمللی کمک کرده و زمینهساز احیای جایگاه و رونق دوباره این صنعت ارزشمند در استان آذربایجان شرقی، کشور و بازارهای جهانی شود.
عباسی همچنین میافزاید: با اعلام آمادگی متفکرآزاد، نماینده مردم تبریز، آذرشهر و اسکو در مجلس شورای اسلامی برای پیگیری مسائل و مشکلات فعالان این حوزه، مقرر شده است مجموعه مشکلات، دغدغهها و پیشنهادهای مطرحشده از سوی فعالان این بخش بهدقت جمعبندی شده و در جلسات تخصصی با وی مطرح شود تا زمینه بررسی، تدوین طرحهای حمایتی و پیگیری مطالبات برحق فعالان این حوزه از طریق نهاد قانونگذاری یعنی مجلس شورای اسلامی بهطور جدی فراهم شود.
مجلس حذف پیمانسپاری ارزی فرش را پیگیری کند
احد عظیمزاده، رئیس کمیسیون فرش، صنایعدستی و گردشگری اتاق بازرگانی تبریز نیز تأکید میکند: در تبریز بیش از 20 تا 30 طراح فرش برجسته فعالیت میکنند و ما باید حتماً از ظرفیت بینظیر آنها برای بهروزرسانی طرحها و پالتهای رنگی استفاده کنیم. بازار جهانی دیگر از نقشهها و طرحهای تکراری خسته شده و به طرحها و رنگهای جدید نیاز دارد. مثلاً پیشرفتهای چشمگیر فرش قم نیز نشان میدهد که نوآوری در طراحی و رنگآمیزی میتواند به ارتقای جایگاه یک منطقه در این صنعت کمک شایانی کند.
عظیمزاده در ادامه با انتقاد شدید از سیاستهای کلان اقتصادی و موانع صادراتی تصریح میکند: یکی از ضرورتهای اصلی این صنعت، شناخت دقیق تقاضای بازارهای جهانی است؛ ما باید محصولی تولید کنیم که دقیقاً متناسب با نیاز و سلیقه بازارهای هدف باشد. اما تأسفبارتر اینکه در حال حاضر صادرات فرش تقریباً متوقف شده و متأسفانه حجم صادرات به نزدیک صفر رسیده است. حقیقت این است که صادرات فرش را دچار تحریم داخلی کردهاند! یکی از موانع اصلی و مهلک در این زمینه، قانون غیرکارشناسی پیمانسپاری ارزی است. دولت باید به صادرکننده خدمت کند و زمینه تسهیل فعالیت او را فراهم سازد، نه اینکه با وضع محدودیتهای دستوپاگیر، مسیر صادرات را مسدود سازد.
او میافزاید: سال گذشته 660 غرفه در نمایشگاه حضور داشتند، اما امسال بنده پیشنهاد دادم برای اعتراض به این سیاستهای مخرب، نمایشگاه را تحریم کنیم. با این حال، 153 نفر در نمایشگاه شرکت کردند و عملاً این اقدام اعتراضی به نتیجه مطلوب نرسید. وزیر محترم نیز در گفتوگو با ما با این دیدگاه موافقت کرد، اما موضوع را به بررسیهای بیشتر موکول نمود. این سیاست ضربه مهلکی به پیکر صادرات فرش وارد کرده است. بخش عمده نقشههای فعلی فرش ایران دیگر در بازارهای خارجی تقاضای کافی ندارند. حتی اگر روزی تحریمهای بینالمللی برداشته شود، نمیتوان با همین طرحهای قدیمی انتظار صادرات موفق داشت؛ چراکه ممکن است محصولات تولیدشده در انبارها رسوب کنند. ما باید به سمت تولید فرشهای مدرن حرکت کنیم؛ محصولاتی که از یک تا نهایت هفت رنگ بافته میشوند، بافت آسانتری دارند و با سلیقه مدرن امروز بازار جهانی نیز سازگارترند.
عظیمزاده خاطرنشان میکند: برای آینده، لازم است دعوتنامههای رسمی بهصورت جداگانه و مستقیم برای مدیران و مسئولان دستگاههای دولتی مرتبط ارسال شود تا زمینه حضور و مشارکت فعال آنها فراهم گردد. همچنین فرشهای عودتی باید به ایران بازگردانده و در داخل کشور تعمیر شوند و در بازار داخلی به فروش برسند. وقتی فرشی در کشور مقصد به فروش نرسیده است، ارسال مجدد آن به همان بازار منطقی نیست. برگزاری نمایشگاه در منطقه آزاد ارس نیز راهکار مناسبی برای نجات بازار صادراتی نیست؛ اگر قرار باشد نمایشگاهی برگزار کنیم، ترجیح قاطع ما این است که این رویداد در خود تبریز برگزار شود و از نمایندگان محترم مجلس نیز میخواهیم حذف کامل پیمانسپاری ارزی فرش را بهطور جدی پیگیری کنند.
بیمه قالیبافان در بودجه سال آینده بهخوبی دیده نشده است
بشیری، نایبرئیس کمیسیون فرش، صنایعدستی و گردشگری اتاق بازرگانی تبریز هم میگوید: در آستانه فصل حساس بودجهریزی قرار داریم و دستگاههای دولتی هماکنون در حال تدوین لایحه بودجه سال آینده هستند، اما متأسفانه در زمینه پیشبینی اعتبارات و ردیفهای مالی مربوط به بیمه قالیبافان کمکاری ملموسی صورت گرفته است. تبریز بهعنوان یکی از قطبهای اصلی و تاریخی فرش دستباف جهان، متأسفانه فاقد یک نمایشگاه بینالمللی تخصصی و استاندارد فرش است. از تمامی اتحادیهها، تشکلها و فعالان این حوزه انتظار داریم با همافزایی، اتحاد و همکاری نزدیک، برای راهاندازی و احداث نمایشگاه بینالمللی فرش در آذربایجان شرقی گام بردارند تا این رویداد بزرگ در سطح ملی و بینالمللی میزبانی شود.
سرهنگ زینالخواه، مسئول بسیج اصناف سپاه عاشورا نیز تأکید میکند: مسائل و مشکلات حوزه فرش دستباف در حال حاضر بهصورت پراکنده، جزیرهای و بدون دستهبندی مشخص مطرح میشوند؛ بنابراین پیشنهاد کارشناسی ما این است که هرچه سریعتر دبیرخانهای تخصصی و کارآمد برای حوزه فرش تشکیل شود تا مشکلات در بخشهای مختلف اعم از تامین مواد اولیه، بیمه، صادرات و بازارشناسی شناسایی، دستهبندی و برای هرکدام راهکارهای اجرایی ارائه شود.
سرهنگ زینالخواه میافزاید: با تشکیل چنین دبیرخانهای میتوان مسائل کلیدی این صنعت را از مسیرهای مختلف قانونی، از جمله شورای تأمین استان، پیگیری کرد و با استفاده از ظرفیت و نفوذ افراد مؤثر، خیرین و نهادهای انقلابی در این حوزه، زمینه تصویب مصوبات حمایتی و حلوفصل ریشهای مشکلات را فراهم آورد. ما در مجموعه بسیج اصناف، خود را در کنار تولیدکنندگان، کارگاهداران و بافندگان زحمتکش میدانیم و برای کمک به رفع موانع و گرهگشایی از این حوزه اعلام آمادگی کامل میکنیم. موضوع پیمانسپاری ارزی نیز از جمله مطالبات به حقی است که نهادهای نظارتی و امنیتی نیز باید برای اصلاح آن چارهاندیشی کنند.
خریداران خارجی فرش ایران به شدت کاهش یافتهاند
یعقوب فرشکاران، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان آذربایجانشرقی هم یادآور میشود: برخی از فعالان و کارشناسان این حوزه معتقدند دولت باید از دخالتهای مستقیم در امور اجرایی و اقتصادی بخش خصوصی خودداری کند؛ چراکه تعدد قوانین، بخشنامههای خلقالساعه و مقررات نادرستی که بدون انجام کار کارشناسی دقیق تدوین شدهاند، نهتنها کمکی به بهبود شرایط نکردهاند، بلکه بحرانها را عمیقتر و مشکلات را تشدید کردهاند.
فرشکاران میافزاید: آمارها نشان میدهد خریداران خارجی فرش ایران به شدت کاهش یافتهاند و محدودیتهای صادراتی بازار را به بنبست کشانده است. بر اساس آمارهای کلان اقتصادی، دولت برای ایجاد اشتغال هر فرد حدود سه میلیارد تومان سرمایهگذاری را ضروری میداند؛ در حالی که در صنعت فرش دستباف میتوان با حدود 500 میلیون تومان سرمایه اولیه و تأمین مواد اولیه برای یک نفر شغل پایدار ایجاد کرد. نیروی انسانی این حوزه نیز از مهارت، تخصص و هنر اصیل برخوردار است که نباید به سادگی از دست برود.
او با اشاره به مسائل جانبی تولید تصریح میکند: استفاده از ابریشم مصنوعی میتواند عوارض، بدنامی و پیامدهای نامطلوبی برای اصالت فرش تبریز به همراه داشته باشد. شرایط بازار بهاندازهای نامشخص و پرنوسان شده که فعالان صنفی و مغازهداران بازار تبریز نیز نمیدانند آیا بازگشایی واحدهای تجاری در هر روز برای آنها سودآور خواهد بود یا زیانبار. در تهران، اروپا و بسیاری از کشورهای پیشرفته، طراحان نقش تعیینکنندهای در انتخاب فرش مورد استفاده مشتریان دارند؛ تولیدکنندگان ما نیز باید ارتباط خود را با طراحان بازارهای هدف گسترش دهند و متناسب با سلیقه تغییریافته بازار حرکت کنند.
فرشکاران در پایان پیشنهاد میدهد: پیشنهاد مشخص ما این است که فضایی مشخص در منطقه آزاد ارس برای فرشهای عودتی اختصاص یابد تا سرویسکاران و رفوگران بازار بتوانند بدون نیاز به سفرهای پرهزینه خارجی، فرشها را همانجا رفو و آمادهسازی کنند. همچنین میتوان با دعوت از فعالان و خریداران کشورهای حوزه اوراسیا، قزاقستان و سایر بازارهای هدف، زمینه برگزاری نمایشگاهی بینالمللی را فراهم کرد؛ نمایشگاهی که میتواند با هدف تسهیل مبادلات تجاری و بدون الزام به پیمانسپاریهای ارزی دستوپاگیر برگزار شود.
صنعت فرش نیازمند عزمی ملی و هماهنگی بدنه اجرایی دولت با بخش خصوصی است
گزارشهای میدانی، روایتهای دستاول بافندگان رنجکشیده و فریادهای برخاسته از دل کارگاهها و حجرههای تبریز، تصویر روشنی از یک بحران ساختاری اما قابلحل را پیش روی مسئولان قرار میدهد. تداوم سیاستهای انقباضی دولت، بیتوجهی مطلق به چالشهای بنیادین صادراتی نظیر مانعتراشیهای پیمانسپاری ارزی، تورم لجامگسیخته قیمت مواد اولیه و بلاتکلیفی چندساله بیمه قالیبافان، میراث کهن چند هزارساله و هویتی این مرزوبوم را به لبه پرتگاه فروپاشی کشانده است.
عبور از این برهه خطیر و نجات پایتخت فرش جهان، دیگر با شعار و بخشنامههای نمایشی میسر نیست؛ بلکه نیازمند عزمی ملی، هماهنگی کامل و حقیقی بدنه اجرایی دولت با بخش خصوصی، اصلاح فوری قوانین بازدارنده صادراتی و تزریق بستههای حمایتی هدفمند به بدنه خرد تولید است. تا در سایه این تدابیر، دار قالی تبریز دوباره رونق یابد، لبخند رضایت بر لبان بافندگان زحمتکش بنشیند و سرپنجههای هنرمندان این خطه قهرمانپرور، همچنان مایه افتخار اقتصاد غیرنفتی و فرهنگ غنی ایران اسلامی در سراسر جهان بماند.
انتهای پیام/