محمد باغستانی مدیر گروه و عضو هیئت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشگاه اسلام تمدنی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با تاکید بر اهمیت جنگ روایت‌ها در منازعات معاصر گفت: امروز در کنار مواجهه نظامی و سیاسی با آمریکا، درگیر جنگ روایت‌ها نیز هستیم، جنگی که در آن، روایت‌های ارائه‌شده از ایران، هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی کشور را هدف قرار می‌دهد.
باغستانی با اشاره به اینکه این جنگ در عرصه‌های مختلف رسانه‌ای، فرهنگی و تبلیغاتی در جریان است، افزود: در شرایط کنونی، تنها روایت‌هایی که از سوی طرف مقابل درباره ایران تولید و در عرصه رسانه‌ای و تبلیغاتی بازنمایی می‌شود اهمیت ندارد، بلکه مسئله اساسی این است که ما چه روایتی از خود، تاریخ و هویت خویش ارائه می‌کنیم و چگونه می‌توانیم در برابر روایت‌های رقیب، تصویری مستند، منسجم و مبتنی بر واقعیت‌های تاریخی از ایران عرضه کنیم.
وی با اشاره به سابقه تاریخی روایت سازی جهان غرب درباره شرق و ایران، این روند را قابل بررسی در چهار دوره تاریخی دانست و اظهار داشت: نخستین دوره را می‌توان به فاصله قرن‌های هفدهم و هجدهم و پیش از قرن نوزدهم نسبت داد، دوره‌ای که حضور غربی‌ها در ایران ابتدا در قالب مسافر و جهان‌گرد و سپس در قالب مستشار شکل گرفت و شناخت و توصیف ایران از سوی آنان وارد مرحله جدیدی شد.
عضو هیئت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشگاه اسلام تمدنی افزود: دوره دوم به قرن‌های نوزدهم و بیستم و عصر استعمار بازمی‌گردد، دوره‌ای که ایران نیز مانند بسیاری از مناطق شرق جهان، تحت تاثیر و فشار ساختارهای استعماری غرب قرار گرفت و مناسبات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قدرت‌های غربی بر بخش‌هایی از جهان شرق سایه افکند.
وی با تشریح دوره سوم و چهارم روایت‌سازی غرب درباره ایران، تصریح کرد: دوره سوم به دوران پس از استعمار و تحولات سیاسی و اجتماعی نیمه دوم قرن بیستم مربوط می‌شود، دورانی که در آن، روایت‌های غرب درباره ایران با تغییرات بنیادینی همراه شد و گفتمان‌های جدیدی درباره هویت ایرانی شکل گرفت. دوره چهارم که به عصر کنونی و دهه‌های اخیر بازمی‌گردد، مرحله‌ای است که در آن جنگ روایت‌ها به اوج خود رسیده و رسانه‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های نوین ارتباطی، عرصه اصلی این منازعه هویتی و فرهنگی شده‌اند.
باغستانی با تاکید بر اینکه هویت و تمدن، محور اصلی این جنگ روایی است، خاطرنشان کرد: هر جامعه‌ای که نتواند روایت روشنی از خود، تاریخ و ارزش‌هایش ارائه کند، در معرض آن قرار دارد که دیگران هویت و گذشته آن را از منظر خود تعریف کنند و تصویری تحریف‌شده یا ناقص از آن به نمایش بگذارند.
این پژوهشگر و استاد دانشگاه با اشاره به تاثیر روایت‌ها بر افکار عمومی و نگرش نسل‌های جدید، بیان داشت: روایت‌ها می‌توانند در شکل‌دهی به افکار عمومی، نگرش نسل‌های جدید و حتی نوع نگاه یک جامعه به گذشته و آینده خود تاثیرگذار باشند، از همین‌رو، شناخت سازوکار روایت‌سازی و تحلیل تاریخی روایت‌های رقیب، باید بخشی از برنامه‌های فرهنگی، علمی و تمدنی کشور باشد.
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشگاه اسلام تمدنی با هشدار درباره پیامدهای عدم شفافیت هویتی، تاکید کرد: تا زمانی که هویت ما در برابر روایت‌های رقیب شفاف و مستند نباشد، هرگونه تلاش برای فعالیت تمدنی، فرهنگی و حتی تبلیغی می‌تواند در معرض نفوذ و تخریب قرار گیرد. بنابراین، پیش از آنکه بخواهیم روایت خود را در سطح منطقه‌ای و جهانی عرضه کنیم، باید نسبت خود را با تاریخ، فرهنگ و میراث تمدنی‌مان به‌درستی بشناسیم.
وی افزود: شناخت دقیق تاریخ و تمدن ایرانی، پیش‌شرط هرگونه فعالیت فرهنگی و رسانه‌ای است. ما نیازمند بازخوانی انتقادی منابع تاریخی، تحلیل گفتمان‌های رقیب و تولید محتوای مستند و پژوهشی‌محور هستیم تا بتوانیم در عرصه جهانی، روایتی قابل‌اعتماد و اثرگذار از ایران ارائه دهیم.
باغستانی در ادامه با اشاره به نقش نهادهای پژوهشی و فرهنگی در این عرصه، گفت: پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور باید در خط مقدم این جنگ روایی قرار گیرند و با تولید محتوای عمیق، مستند و چند زبانه، زمینه را برای انتقال صحیح پیام تمدن ایرانی فراهم کنند. از همین رو، یکی از چالش‌های اصلی ما در این مسیر، ضعف در ترجمه و انتقال مفاهیم کلیدی تمدن ایرانی به زبان‌های دیگر است، بسیاری از واژگان و مفاهیم بنیادین فرهنگ و تمدن ما، در ترجمه‌های موجود یا تحریف شده‌اند یا به درستی منتقل نشده‌اند و این مسئله نیازمند بازنگری جدی در حوزه ترجمه و تولید محتوای چند زبانه است.
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشگاه اسلام تمدنی با اشاره به تجربه سایر تمدن‌ها در عرصه روایت‌سازی، گفت: تمدن‌های بزرگ جهان همواره کوشیده‌اند روایت خود را از طریق ابزارهای مختلف فرهنگی، هنری و رسانه‌ای به جهانیان منتقل کنند، ما نیز باید با الهام از این تجارب و با تکیه بر ظرفیت‌های غنی تمدن ایرانی، روایتی جامع و اثرگذار از خود ارائه دهیم.
وی با تاکید بر ضرورت همکاری بین‌بخشی در این عرصه، گفت: مقابله با جنگ روایت‌ها تنها بر عهده یک نهاد یا سازمان خاص نیست، بلکه نیازمند هماهنگی و همکاری نهادهای فرهنگی، رسانه‌ای، آموزشی و پژوهشی کشور است تا بتوانیم در این عرصه به نتیجه مطلوب دست یابیم.
باغستانی در پایان با تاکید بر ریشه‌های تاریخی جنگ روایت‌ها، گفت: آنچه امروز از آن با عنوان جنگ روایت‌ها یاد می‌شود، پدیده‌ای دفعی و محدود به تحولات معاصر نیست، بلکه ریشه‌های آن را می‌توان در روندهای تاریخی چند قرن گذشته دنبال کرد. از این منظر، شناخت چهار دوره تاریخی روایت‌سازی درباره ایران می‌تواند زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر منازعات هویتی و فرهنگی امروز و طراحی روایت‌های مستند و موثر از ایران فراهم کند. بنابراین پژوهشگاه اسلام تمدنی در چارچوب ماموریت های خود، در حال تدوین برنامه‌های پژوهشی و فرهنگی برای تحلیل سازوکارهای روایت‌سازی و تولید محتوای مستند درباره هویت و تمدن ایرانی است و امیدواریم این تلاش‌ها بتواند در تقویت گفتمان تمدنی و مقابله با جنگ روایت‌ها موثر واقع شود.
انتهای پیام/