به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، مباهله از مفاهیم مهم قرآنی و تاریخی در اسلام است که هم از نظر لغوی و هم از نظر کلامی و تاریخی اهمیت دارد. این واژه در آیه 61 سوره آلعمران، در جریان گفتوگوی پیامبر اسلام(ص) با هیئت مسیحیان نجران آمده و به معنای سپردن داوری نهایی به خداوند همراه با درخواست لعنت بر دروغگو است. در این نوشتار، معنای «مباهله» و نسبت آن با «ابتهال» از منظر صرفی و معنایی بررسی میشود و سپس واقعه تاریخی مباهله و دلالتهای آن تبیین میگردد.
معنای لغوی مباهله
ریشه «ب-ه-ل» در زبان عربی به معانیای مانند رها کردن، واگذاشتن و آزاد گذاشتن آمده است. در کاربرد دینی، این ریشه به مفهومی خاص گسترش یافته که نشاندهنده واگذاری داوری به خداوند و درخواست هلاکت یا لعنت بر طرف دروغگو است. از این رو، مباهله در اصل به معنای سپردن نتیجه اختلاف به حکم الهی است، نه صرفاً یک نفرین لفظی.
مباهله در باب مفاعله
«مباهله» از نظر ساخت صرفی، به باب مفاعله نسبت داده میشود؛ بابی که معمولاً بر مشارکت، تقابل یا رویارویی میان دو طرف دلالت دارد. در این کاربرد، مباهله به حالتی گفته میشود که دو طرفِ اختلاف، پس از روشن شدن حجتها، یکدیگر را به داوری الهی فرا میخوانند و از خدا میخواهند که دروغگو را لعنت کند. بنابراین، در مفهوم مباهله، عنصر تقابل و چالش متقابل برجسته است.
نسبت مباهله و ابتهال
«ابتهال» از باب افتعال است و در کاربرد عربی، به معنای تضرع، زاری و دعا با خشوع کامل به درگاه خداوند به کار میرود. بنابراین، اگرچه هر دو واژه از یک ریشه دانسته میشوند، اما کارکردشان یکسان نیست. «مباهله» ناظر به یک رخداد یا کنش متقابل میان دو طرف اختلاف است، در حالی که «ابتهال» بیانگر حالت دعا، انقطاع و تضرع بنده در برابر خداست.
در آیه مباهله، تعبیر «ثُمَّ نَبْتَهِلْ» آمده است؛ یعنی «سپس تضرع کنیم». این انتخاب واژگانی نشان میدهد که روح این رخداد، تنها تقابل نیست، بلکه تضرع خالصانه به پیشگاه الهی نیز در آن حضور دارد.
آیه مباهله
آیه 61 سوره آلعمران چنین است:
«فَمَنْ حَاجَّكَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِینَ»
این آیه از نظر تاریخی و کلامی بسیار مهم است، زیرا هم اصل دعوت به مباهله را بیان میکند و هم در انتخاب همراهان پیامبر(ص) معنای خاصی را منتقل میسازد. در گزارشهای مشهور تاریخی و تفسیری، پیامبر(ص) تنها با حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در صحنه حاضر شد؛ امری که در منابع اسلامی به عنوان نشانهای از جایگاه والای اهلبیت(ع) مطرح شده است.
واقعه مباهله
واقعه مباهله در سال نهم هجری و در جریان گفتوگوی پیامبر اسلام(ص) با هیئت مسیحیان نجران رخ داد. موضوع اصلی این گفتوگو، حقیقت حضرت عیسی(ع) بود. پس از آنکه استدلالها به نتیجه نرسید، آیه مباهله نازل شد و پیامبر(ص) آنان را به مباهله دعوت کرد. در روز موعود، هیئت نجران با آمادگی کامل حاضر شد، اما وقتی دیدند پیامبر(ص) با نزدیکترین و عزیزترین افراد خانواده خود آمده است، از مباهله خودداری کردند و به مصالحه و پرداخت جزیه تن دادند.
این رویداد در منابع اسلامی به عنوان نمونهای از صداقت در دعوت، اعتماد به حق، و واگذاری داوری نهایی به خداوند شناخته میشود. از سوی دیگر، حضور اهلبیت(ع) در این رخداد، در ادبیات تفسیری شیعه و نیز در بسیاری از منابع اهل سنت، جایگاهی برجسته دارد.
پیامهای مباهله
مباهله فقط یک واقعه تاریخی نیست، بلکه حامل چند پیام مهم است:
- حقطلبی پس از اتمام حجت،
- اعتماد کامل به داوری الهی،
- جایگاه ممتاز اهلبیت(ع)،
- و شکست باطل در برابر صداقت و ایمان.
از این رو، مباهله در تاریخ اسلام به عنوان رخدادی سرنوشتساز و در عین حال آموزنده باقی مانده است.
کدام تعبیر درستتر است
اگر منظور نام آن واقعه تاریخی باشد، واژه درست و رایج «مباهله» است. اگر منظور حالت دعا و تضرع باشد، تعبیر «ابتهال» دقیقتر است. بنابراین، این دو واژه در کاربرد نهایی متفاوتاند و هر کدام در جایگاه خود درستاند؛ اما برای اشاره به رخداد تاریخی نجران، «مباهله» عنوان صحیح و شناختهشده است.
منابع
- قرآن کریم، سوره آلعمران، آیه 61
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه 61 آلعمران
- مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل آیه مباهله
- ابنهشام، السیره النبویة
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، وقایع سال نهم هجری
- ابناثیر، الکامل فی التاریخ
- سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور، ذیل آیه مباهله
فاطمه ابراهیمی مدرس حوزه علمیه خواهران
انتهای پیام/