به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در گوشهای از کهنترین شهر ایران، آنجا که باد از دامنههای الوند بر کوچههای تاریخی همدان میوزد و خاطره هزاران سال تمدن را در میان سنگها و خاک شهر زمزمه میکند، پیکری سترگ و خاموش آرمیده، شیری که دیگر نه غرش میکند و نه بر دروازه شهر پاس میدهد، اما هنوز هیبتش از دل قرنها عبور کرده و نگاه هر رهگذری را به خود میخواند.
شیر سنگی همدان نه تنها یک تندیس سنگی نیست که روایتی است تراشیده در دل تاریخ، یادگاری از روزگاری که شهر هگمتانه دروازههایی باشکوه داشت و شیران سنگی، چونان پاسبانان استوار، بر آستان آن ایستاده بودند. این اثر ارزشمند امروز نه فقط یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری همدان، که نمادی از هویت تاریخی و حافظه جمعی مردمان این سرزمین به شمار میآید.
مجسمه شیر سنگی در انتهای خیابان 12 متری سنگ شیر و در مرکز میدانی مربعشکل به همین نام قرار گرفته است.این مجسمه از سنگ قهوهایرنگ تراشیده شده و دارای پیکری کشیده و عضلانی، سینهای فراخ و سری بزرگ است. طول آن حدود 2.5 متر، عرض آن 1.15 متر و ارتفاعش بیش از 1.20 متر برآورد شده، اگرچه گذر زمان و آسیبهای تاریخی بخشی از اندام اصلی آن را دگرگون کرده، اما هنوز شکوه و قدرت نهفته در کالبد سنگی آن بهوضوح قابل مشاهده است.
پیشینه تاریخی از دروازه شهر تا میدان شیر سنگی
بیش از دو هزار سال پیش، این شیر سنگی همراه با نمونهای هماندازه و مشابه، در دو سوی یکی از دروازههای مهم شهر همدان قرار داشت. همین حضور باشکوه سبب شد که اعراب در زمان فتح همدان، آن دروازه را بابالاسد یا دروازه شیر بنامند.
در منابع تاریخی، این دو تندیس نه تنها عناصر تزیینی، بلکه نمادهای قدرت، امنیت و پاسداری از شهر معرفی شدهاند. شیر سنگی در ذهن مردم همدان جایگاهی فراتر از یک مجسمه داشته و به عنوان نگهبان و پاسبان شهر شناخته شده است، نمادی که اقتدار و مصونیت شهر را به نمایش میگذاشت، اما سرنوشت این دو شیر با حوادث سیاسی قرن چهارم هجری گره خورد.
در سال 319 هجری قمری، هنگامی که دیلمیان همدان را تصرف کردند، دروازه شهر و شیرهای سنگی تخریب شدند. مرداویج دیلمی تصمیم داشت یکی از این مجسمهها را به شهر ری منتقل کند، اما به دلیل وزن زیاد و دشواری جابهجایی موفق نشد. از این رو یکی از شیرها به طور کامل نابود شد و شیر دیگر نیز آسیب فراوان دید؛ پنجههایش شکسته شد و پیکره اصلی آن تغییر شکل یافت.
روایتهای تاریخی درباره سازنده شیر سنگی
شیر سنگی همدان علاوه بر ارزش هنری و تاریخی، در هالهای از روایتها و افسانههای کهن نیز قرار گرفته است، ابن فقیه همدانی در کتاب خود از این مجسمه به عنوان یکی از شگفتیهای همدان یاد میکند و ساخت آن را به بلیناس رومی نسبت میدهد، شخصیتی که پژوهشگران او را همان آپولونیوس تیانی، فیلسوف و دانشمند نامدار مکتب فیثاغورث میدانند.
در روایت ابن فقیه آمده است که بلیناس به دستور قباد ساسانی برای مقابله با سرمای شدید و برفهای سنگین همدان، طلسمی به شکل شیر ساخت و در ورودی شهر قرار داد تا از شدت سرما بکاهد هرچند این روایت رنگی از اسطوره و باورهای مردمی دارد، اما نشان میدهد که شیر سنگی از قرنها پیش جایگاهی ویژه در ذهن و فرهنگ مردم داشته است.
در خصوص زمان ساخت این اثر نیز دیدگاههای متفاوتی وجود دارد گروهی از پژوهشگران از جمله لاکهارت، هرتسفلد و واندنبرگ، آن را متعلق به دوره اشکانیان میدانند در حالی که فلاندن، جکسن و لیدشمن معتقدند این اثر ریشه در دوران مادها دارد و همین اختلاف نظرها بر اهمیت تاریخی و ارزش پژوهشی این تندیس افزوده است.
احیای شیر سنگی در دوران معاصر
پس از قرنها بیتوجهی، این مجسمه آسیبدیده تا سال 1328 خورشیدی بر روی زمین رها شده بود در این سال، مهندس هوشنگ سیحون، معمار برجسته ایران و طراح آرامگاه بوعلی سینا، با درک اهمیت تاریخی آن، شیر سنگی را بر سکویی در محل فعلی نصب کرد و بار دیگر به یکی از نشانههای شهری همدان تبدیل ساخت.
چند سال بعد، در سال 1330، عدهای به امید یافتن گنجینهای پنهان درون مجسمه، بخشی از سینه آن را تخریب کردند اما با دخالت نیروهای انتظامی، عاملان این اقدام دستگیر شدند و بخش آسیبدیده نیز مورد مرمت قرار گرفت.
شیر سنگی در فرهنگ عامه مردم همدان
شاید راز ماندگاری شیر سنگی تنها در قدمت تاریخی آن نباشد بلکه در پیوند عمیقی نهفته باشد که میان این تندیس و باورهای مردمی شکل گرفته است. نسلهای متوالی از مردم همدان، شیر سنگی را موجودی فراتر از یک قطعه سنگ میدانستند، بسیاری بر این باور بودند که این شیر قدرت برآورده کردن آرزوها را دارد و واسطهای میان خواستههای مردم و نیروهای ناشناخته جهان است.
در گذشته رسم بود که مردم بر سر این شیر روغن و شیره میریختند و در حفرههای آن سنگریزه قرار میدادند تا نیتها و آرزوهایشان برآورده شود، چنین باورهایی نشان میدهد که شیر سنگی نه تنها یک اثر تاریخی، بلکه بخشی از فرهنگ عامه و حافظه معنوی مردم همدان بوده است.
شیرسنگی یادگاری بازمانده از اعماق تاریخ
شیر سنگی همدان امروز همچون پیرمردی خاموش و استوار در دل شهر نشسته است، نگهبانی که قرنها جنگ، ویرانی، افسانه، باور و تاریخ را از سر گذرانده و همچنان بر جای مانده است. این تندیس ارزشمند، از معدود یادگارهای بازمانده از اعماق تاریخ ایران است که گذشته باشکوه هگمتانه را به امروز پیوند میدهد.
بازدید از شیر سنگی، تنها تماشای یک مجسمه باستانی نیست از همینرو شاید سفری کوتاه در دل بیش از دو هزار سال تاریخ، اسطوره و هویت شهری باشد که هنوز در سایه کوه الوند، شکوه روزگار کهن خود را زمزمه میکند.
انتهای پیام/