به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، «تطور تاریخ نگاری مکتب حوزوی قم و مکتب دانشگاهی تهران در عصر پهلوی دوم» عنوان مقاله ای است که احمد فلاح زاده، دکترای تاریخ اسلام دانشگاه مذاهب اسلامی تهران به رشته تحریر درآورده است.
در این مقاله می خوانیم که مکتب‌های تاریخ نگاری در هر دوره‌ای برآمده از وضعیت سیاسی اجتماعی آن عصر و بیانگر آزادی‌های سیاسی فرهنگی آن دوره به شمار می‌روند. چون تاریخ نگاری به صورت مستقیم تحت تأثیر آزادی نوشتار و سطح دسترسی به داده‌هاست، گونه های تفکر و پردازش اندیشه نیز در مواجهه با همین گزاره ها شکل می گیرد.
در این باره، عصر پهلوی دوم (1357 1320ش) چند نوع تجربه تاریخ نگاری را به خود دید که در بازه زمانی پیش و پس از کودتای 1332 خورشیدی دچار دگرگونی شد. «مکتب تاریخ نگاری دانشگاهی تهران»، تحت تأثیر سیاست های وزارت علوم قرار داشت و «مکتب حوزوی قم» برگرفته از منش حاکم بر حوزه علمیه و اندیشه رایج دینی آن دوره بود.
این مقاله براساس روش «توصیف و تحلیل» گزاره های تاریخی و مطالعات کتابخانه ای، براساس نظریه «نقش زمانه در تاریخ نگاری» در پی پاسخ به تفاوت های دو سبک تاریخ نگاری مکتب تهران و مکتب قم با یکدیگر است. یافته های پژوهش نشان می دهد مکتب تاریخ نگاری تهران متأثر از مکاتب غربی که از عصر پهلوی اول در ایران رواج یافته بودند، ضمن ستایش تاج و تخت، به عنصر انسان گرایی، برنتافتن ماورا، آسیب شناسی های سیاسی اجتماعی، خرافات ستیزی، و باستان ستایی دست می زد و در برابر، مکتب تاریخ نگاری قم ضمن قرار دادن تاریخ به مثابه ابزاری برای خدمت به دین، به تاریخی کردن معنویت، رویدادهای اسلامی، امور فرامادی و اخلاقی کردن تاریخ روی می نمود.
مکتب‌های تاریخ نگاری
مقصود از مکتب های تاریخ نگاری نوع دیدگاه ها، اندیشه ها، مقاصد و نیز مواد، مضامین و موضوعات مدنظر مورخ در عرصه تاریخ است. یک مکتب می تواند از چندین سبک تاریخ نگاری در نوع ارائه محصولاتش استفاده کند.
مکتب تاریخ نگاری حوزوی قم و مکتب تاریخ نگاری دانشگاهی تهران از مکاتبی است که در این پژوهش به آن اشاره شده است.
تفاوت نظریه زمانه و زمان
نظریه زمانه از دیگر مطالبی است که در این مقاله آمده و نکته مهم این است که نقش زمان در تاریخ نگاری با نقش زمانه در تاریخ نگاری متفاوت است.
نظریه زمان در روایت به بررسی زمان در تاریخ نگاری می پردازد و به تأثیر زمان رخداد یک واقعه و زمان نگارش یک واقعه در تاریخ نگاری اشاره دارد و منظور آن بحث در زمان بندی روایت است که در سه محور نظم، تداوم و بسامد شکل می گیرد و نتیجه اش فشردگی روایت، گسترش دادن روایت، گذشته نگری روایت، آینده نگری روایت و تناوب روایت است. این در حالی است که نظریه زمانه در تاریخ نگاری به نقش بایدها و نبایدهای روزگار در تاریخ نویسی اشاره دارد.
جریان‌شناسی تاریخ نگاری عصر پهلوی دوم
در فصل جریان شناسی تاریخ نگاری عصر پهلوی دوم مواردی به عنوان زیر مجموعه ذکر شده که عبارتند از تاریخ نگاری باستان گرایانه، تاریخ نگاری ملی گرایانه، تاریخ نگاری درباری، تاریخ نگاری کمونیستی، تاریخ نگاری دین ستیز.
تاثیرپذیری از تجددگرایی، نژادگرایی، شرق شناسی، اسلام ستیزی، غرب گرایی و شخصیت محوری از مهمترین ویژگی های تاریخ نگاری ملی گرایانه بود.
مکتب های تاریخ نگاری در عصر پهلوی دوم شامل تاریخ نگاری دانشگاهی و تاریخ نگاری حوزوی است.
تاریخ نگاری دانشگاهی چون وابسته به رژیم سیاسی بود نمی توانست از استقلال آشکاری برخوردار باشد و از نوعی محافظه کاری سیاسی هم رنج می برد.
مکتب تاریخ نگاری حوزوی شاخه ای از مکتب تاریخ نگاری دینی بود. با انتقال کهن میراث تاریخ نگاری به عصر جدید با پایبندی بر اصول خود در برابر مکتب های تاریخ نگاری که از آن ها شائبه دین ستیزی احساس می شد برخاست.
چهره های سرشناس تاریخ نگاری مکتب کلاسیک در عصر پهلوی دوم از دیگر موضوعاتی است که در این پژوهش ذکر شده و از شخصیت هایی مثل شجاع الدین شفا، علی اصغر شمیم، ابراهیم صفایی، عبدالحسین زرین کوب به عنوان تاریخ نگاران این دوره نام برده شده است.
رویکردهای مکتب دانشگاهی و حوزوی
رویکردهای مکتب تاریخ نگاری دانشگاهی تهران عبارت از تطور بینش ابزاری به سوی نگاه دانشی، نگاه کاربردی به تاریخ، رویکرد ماورا گریزی به تاریخ، نگاه انسان گرایانه به تاریخ، رویکرد انتقادی به تاریخ، برجسته سازی شخصیت ها و سلسله ها است.
مؤلفه‌های تاریخ نگاری حوزوی، شامل نگاه ابزاری به تاریخ، رویکرد کلامی در تاریخ نگاری، رویکرد قرآنی در تاریخ نگاری، تاریخ نگاری الگو محور، رویه پاسخ به شبهات دینی و رویکرد انتقادی به گزاره های تاریخی است که در این مقاله به آن اشاره شده است.
تاریخ نگاران مشترک حوزه و دانشگاه از دیگر مباحثی است که در این پژوهش از آن یاد شده است. شهید مطهری و دکتر سید جعفر شهیدی از جمله کسانی هستند که فعالیت هایی در دانشگاه تهران داشتند و به تصریح نویسنده، بیشتر تحت تأثیر مکتب حوزوی قرار داشتند.
قابل ذکر است، مقاله «تطور تاریخ نگاری مکتب حوزوی قم و مکتب دانشگاهی تهران در عصر پهلوی دوم» در دوفصلنامه علمی پژوهشی «تاریخ اسلام در آیینه پژوهش» به چاپ رسیده است.
خبرنگار: بابک شکورزاده
انتهای پیام/