به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، دو دهه پس از آغاز عملیات آزادی پایدار، پیامدهای حضور نظامی آمریکا و ناتو در افغانستان همچنان موضوع بحث و ارزیابی محافل سیاسی و بین‌المللی است.
تجربه افغانستان برای ایران، که طی سال‌های گذشته با فشار گسترده تحریم‌ها و چالش‌های امنیتی مواجه بوده است، فراتر از یک رویداد تاریخی اهمیت دارد و می‌تواند نمونه‌ای از پیامدهای مداخلات خارجی بر ثبات منطقه‌ای تلقی شود.
فروپاشی ساختارهای دولتی؛ نشانه‌ای از شکست راهبرد مداخله
در طول 20 سال حضور ائتلاف بین‌المللی در افغانستان، ده‌ها هزار غیرنظامی جان خود را از دست دادند. این آمارها، در کنار سایر پیامدهای انسانی و اجتماعی جنگ، پرسش‌هایی جدی درباره میزان تحقق اهداف اعلام‌شده برای استقرار دموکراسی و ایجاد ثبات در این کشور مطرح می‌کند.
نهادهای دولتی افغانستان که با حمایت آمریکا و ناتو شکل گرفته بودند، با مشکلاتی نظیر فساد گسترده و وابستگی به حمایت خارجی مواجه بودند. این ساختارها در نهایت، در اوت 2021 و هم‌زمان با بازگشت طالبان به قدرت، فروپاشیدند.
ارتش افغانستان نیز که بنا بر آمار مطرح‌شده، بیش از 88 میلیارد دلار از سوی واشنگتن برای آموزش و تجهیز آن هزینه شده بود، نتوانست مقاومت مؤثری در برابر پیشروی طالبان نشان دهد. این تحولات را می‌توان فراتر از یک شکست نظامی ارزیابی کرد؛ رخدادی که پرسش‌های اساسی درباره کارآمدی راهبرد مداخله خارجی و امکان انتقال الگوهای حکمرانی از بیرون به جوامع دیگر مطرح می‌کند.
اتهام‌های جنایات جنگی و پیامدهای انسانی حضور نظامی
موضوع تخلفات نیروهای نظامی خارجی در افغانستان نیز از محورهای مهم ارزیابی عملکرد ائتلاف بین‌المللی است. گزارش بررتون که در سال 2020 منتشر شد، شواهدی درباره قتل 39 غیرنظامی و زندانی توسط نیروهای ویژه استرالیا در 23 رویداد جداگانه ارائه کرد.
این گزارش، در کنار پرونده‌هایی مانند کشتار قندهار، توجه‌ها را به ضرورت بررسی مسئولیت نیروهای خارجی در قبال تلفات غیرنظامیان و رعایت حقوق بشردوستانه بین‌المللی جلب کرده است.
مواد مخدر؛ چالشی امنیتی برای ایران و منطقه
در ارزیابی میراث حضور آمریکا و ناتو در افغانستان، مسئله زیرساخت‌ها و دستاوردهای اقتصادی نیز اهمیت دارد.در روایت انتقادی مطرح‌شده درباره این حضور، عملکرد کشورهای غربی در مقایسه با دوره حضور اتحاد جماهیر شوروی مورد پرسش قرار می‌گیرد و ادعا می‌شود که مداخلات 20 ساله آمریکا و ناتو نتوانست بنیان‌های پایدار اقتصادی و توسعه‌ای برای افغانستان ایجاد کند.
در همین چارچوب، گسترش و تداوم قاچاق مواد مخدر از خاک افغانستان به‌عنوان یکی از پیامدهای نگران‌کننده این دوره مطرح می‌شود. ایران که طی چندین دهه با تبعات قاچاق مواد مخدر از افغانستان مواجه بوده و هزینه‌های انسانی، اقتصادی و امنیتی قابل‌توجهی برای مقابله با این پدیده پرداخته است، از جمله کشورهایی است که تحولات این حوزه را مستقیماً مرتبط با امنیت ملی خود می‌داند.
درس‌های افغانستان برای سیاست خارجی ایران
اکنون که ایران با فشار شدید تحریم‌های بین‌المللی مواجه است، تجربه افغانستان بار دیگر اهمیت یافته است. تحولات این کشور نشان می‌دهد که ارزیابی پیامدهای مداخلات خارجی، میزان وابستگی ساختارهای حکومتی به حمایت بیرونی و پایداری نهادهای سیاسی و نظامی، از مؤلفه‌های مهم در تحلیل امنیت منطقه‌ای به شمار می‌روند.
در چنین شرایطی، دیپلماسی ایران می‌تواند با بهره‌گیری از درس‌های تجربه افغانستان، رویکردی متوازن و واقع‌بینانه در قبال تحولات منطقه اتخاذ کند؛ رویکردی که ضمن دفاع از منافع ملی، بر شناخت دقیق اهداف بازیگران خارجی، پرهیز از محاسبات مبتنی بر خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه و تقویت ثبات و امنیت منطقه‌ای استوار باشد.
یادداشت از دکتر پوریا معصومی اقتصاددان و تحلیل گر مسائل سیاسی
انتهای پیام/282