به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، در شرایط تشدید بی ثباتی در خاورمیانه و قفقاز جنوبی، سیاست‌های منطقه‌ای ترکیه و پیامدهای آن برای معادلات امنیتی منطقه، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. رویکرد آنکارا در قبال سوریه، مسئله کردها و تحولات قفقاز جنوبی، در کنار اختلافات پنهان و آشکار این کشور با جمهوری آذربایجان، می‌تواند بر توازن قدرت منطقه‌ای و منافع امنیتی جمهوری اسلامی ایران تاثیرگذار باشد.
مسئله کردها و انتقادها از رویکرد امنیتی ترکیه
ترکیه با اتکا به حمایت ایالات متحده و حضور فعال در معادلات سوریه، به اقداماتی متهم است که ناقض حاکمیت ملی این کشور و موجب تشدید بی‌ثباتی منطقه‌ای تلقی می‌شوند. در این میان، مسئله کردها و مطالبات آنان برای برخورداری از حقوق سیاسی و تعیین سرنوشت، به یکی از موضوعات مناقشه برانگیز منطقه تبدیل شده است. منتقدان سیاست‌های آنکارا معتقدند تداوم فشارها بر کردها و حمایت از گروه‌های مسلح فعال در خاک سوریه، خطر گسترش درگیری‌های قومی و تشدید بحران انسانی را افزایش می‌دهد.
ریشه‌های تاریخی پان‌ترکیسم و مسئله اقلیت‌ها
از منظر تاریخی، گذار از عثمانی‌گرایی به جریان‌های ملی‌گرای ترک و سپس گسترش گرایش‌های پان ترکیسم، با مناقشات گسترده‌ای درباره هویت ملی، تمامیت ارضی و حقوق اقلیت‌ها همراه بوده است. رویدادهای تاریخی مربوط به ارمنی‌ها، آشوری‌ها، یونانی‌ها و ایزدی‌ها نیز همچنان از موضوعات حساس در بررسی سیاست‌های هویتی و ملی‌گرایانه در منطقه به شمار می‌روند. در ارزیابی منتقدان، بازتولید رویکردهای سلطه‌جویانه در قالب گفتمان پان‌ترکیسم می‌تواند زمینه‌ساز افزایش تنش‌های قومی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی شود.
اختلاف منافع آنکارا و باکو در معادلات منطقه‌ای
اگرچه ترکیه و جمهوری آذربایجان با تاکید بر پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی، همکاری‌های گسترده‌ای را در حوزه‌های سیاسی،نظامی و اقتصادی دنبال کرده‌اند، اما این همگرایی لزوما به معنای یکسان بودن تمامی اولویت‌های راهبردی آنها نیست.روابط نزدیک باکو و رژیم صهیونیستی، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در ارزیابی‌های امنیتی آنکارا اهمیت داشته باشد؛ در مقابل، تلاش ترکیه برای پیشبرد روند عادی‌سازی روابط با ارمنستان، در شرایطی که روابط ایروان و باکو همچنان با چالش‌های اساسی روبه‌روست، می‌تواند بر محاسبات سیاسی و امنیتی جمهوری آذربایجان اثر بگذارد.
جنگ قره‌باغ و رقابت بر سر نقش‌آفرینی منطقه‌ای
اظهارات اردوغان درباره نقش ترکیه در جنگ قره‌باغ در سال 2020 نیز در چارچوب رقابت بر سر روایت سیاسی و سهم بازیگران در تحولات منطقه قابل بررسی است. در چنین شرایطی، تاکید بیش از اندازه بر نقش یک بازیگر خارجی ممکن است با حساسیت‌هایی در کشور متحد آن همراه شود؛ به‌ویژه هنگامی که دستاوردهای نظامی و سیاسی، بخشی از هویت ملی و سرمایه سیاسی داخلی آن کشور محسوب می‌شوند.
یک ملت، دو دولت؛ شعار همگرایی یا محدودیت‌های راهبردی؟
تفاوت در اولویت‌های سیاست خارجی ترکیه و جمهوری آذربایجان، در برخی پرونده‌های بین‌المللی نیز قابل مشاهده است. مواضع جمهوری آذربایجان درباره استقلال کوزوو و جمهوری ترک قبرس شمالی، در مقایسه با اهمیت این موضوعات برای ترکیه، نمونه‌ای از محدودیت‌های همگرایی سیاسی میان دو کشور به شمار می‌رود. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که شعار «یک ملت، دو دولت»، با وجود نقش مهم آن در تقویت مناسبات دوجانبه، الزاما به معنای همسویی کامل در همه موضوعات سیاست خارجی نیست.
امنیت مرزهای ایران در کانون تحولات قفقاز جنوبی
برای جمهوری اسلامی ایران، تحولات قفقاز جنوبی از منظر امنیت مرزها، حفظ تمامیت ارضی کشورهای منطقه و جلوگیری از تبدیل این جغرافیا به عرصه فعالیت نیروهای متخاصم، اهمیتی راهبردی دارد.هرگونه تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای، به‌ویژه در مجاورت مرزهای شمالی ایران، می‌تواند پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبه کشورهای درگیر داشته باشد و بر معادلات ارتباطی، اقتصادی و امنیتی منطقه تاثیر بگذارد.
ضرورت واقع‌گرایی سیاسی در مواجهه با تحولات منطقه
در چنین شرایطی، اتخاذ رویکردی مبتنی بر واقع‌گرایی سیاسی، ارزیابی دقیق تحولات و پرهیز از تصمیم گیری بر اساس برداشت‌های کوتاه‌مدت، برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. تقویت دیپلماسی منطقه‌ای، حفظ کانال‌های ارتباطی با بازیگران مختلف و تاکید بر حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات می‌تواند به صیانت از منافع ملی ایران کمک کند. در مجموع، تحولات قفقاز جنوبی را نمی‌توان صرفا در چارچوب رقابت میان ترکیه و جمهوری آذربایجان یا مناقشات قومی و هویتی بررسی کرد.
این تحولات بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر نفوذ، مسیرهای ارتباطی و معماری امنیتی منطقه است؛ رقابتی که پیامدهای آن می‌تواند بر آینده روابط کشورهای قفقاز جنوبی و موازنه قدرت در پیرامون جمهوری اسلامی ایران تاثیرگذار باشد.
یادداشت از پوریا معصومی، اقتصاددان و تحلیل گر مسائل سیاسی
انتهای پیام/282