به گزارش گروه حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، دکتر سعید طاووسی در نشست تخصصی «از هویت گرایی دینی تا دین زدایی در جمهوری آذربایجان؛ با نگاهی به مسئله حجاب» که در پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع) برگزار شد، به بررسی ریشه های تاریخی تشیع در جمهوری آذربایجان، روند گسترش آن و تحولات مذهبی این منطقه در دوره های مختلف تاریخی پرداخت.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در این نشست، با اشاره به وقایع اخیر جمهوری آذربایجان و مسئله حجاب در مدارس این کشور، محدودیت های تاریخی پیش روی شیعیان و مسلمانان را تشریح کرد و به تبیین جایگاه تشیع در شکل گیری هویت تاریخی و اجتماعی این منطقه پرداخت.
از اران و شروان تا ورود به قلمرو جهان اسلام
طاووسی در تشریح پیشینه تاریخی جمهوری آذربایجان، با اشاره به نام های تاریخی این منطقه، از جمله اران، آران و شروان، اظهار کرد: بخش های جنوبی تر این سرزمین بیشتر با نام اران و آران و مناطق شمالی تر با عنوان شروان شناخته می شدند.
وی افزود: این منطقه در دوره های نخست تاریخ اسلام به قلمرو جهان اسلام پیوست و در زمان امیرالمؤمنین علی (ع) نیز از مناطق مهم به شمار می رفت.
استاد تاریخ تشیع با بیان اینکه این منطقه در ابتدا عمدتاً اهل سنت بوده است، شکل گیری جریان های شیعی را مربوط به پیش از ظهور دولت صفوی دانست و گفت: شیخ جنید، پدربزرگ شاه اسماعیل صفوی، در این منطقه فعالیت هایی داشت و با وجود برخورداری از گرایش های شیعی، سرانجام به دست حاکم منطقه کشته شد.
صفویه؛ نقطه عطف گسترش تشیع در جمهوری آذربایجان
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، دوره صفویه را یکی از مقاطع تعیین کننده در گسترش تشیع در این منطقه معرفی کرد و با اشاره به ظهور شاه اسماعیل صفوی و تصرف باکو اظهار داشت: گسترش تشیع در این دوره شتاب بیشتری گرفت و در زمان شاه عباس صفوی، حاکمیت ایران بر این منطقه تثبیت شد.
وی ادامه داد: در پی این تحولات، تشیع به تدریج به بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی شهرهای مختلف این منطقه تبدیل شد؛ به گونه ای که در بررسی تاریخ شهرهایی همچون شماخی، دربند، لنکران و باکو نمی توان حضور و نقش تشیع را نادیده گرفت.
طاووسی با اشاره به جمعیت حدود 10 میلیون نفری جمهوری آذربایجان تصریح کرد: بر اساس برخی آمارها، حدود 75 درصد جمعیت این کشور را شیعیان تشکیل می دهند و اهل سنت نیز بخش دیگری از جمعیت مسلمان آن را شامل می شوند.
سفرنامه ها و آثار تاریخی؛ روایتگر ریشه های عمیق تشیع در قفقاز
استاد تاریخ تشیع برای تبیین جایگاه تاریخی تشیع در جمهوری آذربایجان، به گزارش های سفرنامه نویسان و مستشرقان اشاره کرد و کتاب «تراژدی جهان اسلام» نوشته محسن حسام مظاهری را از جمله منابعی دانست که گزارش های مربوط به عزاداری شیعیان در دوره های مختلف تاریخی را گردآوری کرده است.
وی در ادامه از آدام اولئاریوس نام برد و گفت: این سفرنامه نویس در سال 1638 میلادی و در دوره حکومت شاه عباس صفوی، عزاداری مردم شماخی برای امیرالمؤمنین علی (ع) را به تصویر کشیده است.
طاووسی با بیان اینکه تصویر مذکور همچنان موجود است، آن را نمونه ای از شواهد تاریخی حضور و برگزاری آیین های شیعی در این منطقه عنوان کرد.
وی همچنین دربند را یکی از شهرهای باستانی و مراکز مهم شیعی در منطقه قفقاز معرفی کرد و به برخی بناها و زیارتگاه ها از جمله مسجد شاه عباس، امامزاده ابراهیم گنجه و بی بی رحیمه خاتون اشاره کرد که به گفته وی، از جلوه های هویت شیعی این منطقه به شمار می روند.
جدایی از ایران و آغاز دوره ای از فشار بر شیعیان
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود، جدایی مناطق شمال رود ارس از ایران در پی جنگ های ایران و روسیه را از نقاط عطف تاریخ شیعیان این منطقه دانست و اظهار کرد: پس از این جدایی، جمعیت شیعه منطقه تحت حاکمیت روسیه قرار گرفت و با فشارهای متعددی مواجه شد.
وی افزود: در پی این تحولات، بخشی از خاندان های علمی و مذهبی منطقه نیز به ایران مهاجرت کردند.
طاووسی با اشاره به تداوم محدودیت های دینی در دوره حاکمیت روسیه و سپس شوروی، از فشارهای گسترده بر فعالیت های مذهبی سخن گفت و بیان کرد: بر اساس آمارها و گزارش های منتشر شده در برخی منابع، در دوره شوروی شمار زیادی از مساجد بسته یا تخریب شدند، شماری از روحانیان به اعدام محکوم شدند و آموزش اسلامی و برگزاری مراسم مذهبی نیز با ممنوعیت مواجه شد.
تخریب زیارتگاه ها در دوره کمونیسم و احیای دوباره آن ها
وی همچنین با اشاره به تخریب برخی زیارتگاه ها در دوران حاکمیت کمونیسم، از بازسازی این اماکن پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی یاد کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در همین زمینه از حاجی علی اکرام علی اف، از چهره های مذهبی منطقه نارداران، نام برد و او را از افرادی دانست که در دفاع از تشیع و استمرار فعالیت های دینی نقش داشتند.
استمرار پیوندهای مذهبی مردم جمهوری آذربایجان با ایران
طاووسی با تأکید بر اینکه فشارهای سیاسی و محدودیت های مذهبی نتوانسته است پیوندهای عمیق فرهنگی و دینی مردم جمهوری آذربایجان با ایران را از میان ببرد، گفت: این ارتباطات همچنان برقرار مانده و واکنش مردم این منطقه به شهادت شهید باکری و دیگر نمونه های تاریخی و اجتماعی، از جمله شواهد استمرار این پیوندهاست.
وی در پایان با انتقاد از کم توجهی به ظرفیت های فرهنگی و مذهبی جمهوری آذربایجان خاطرنشان کرد: در کنار اشتراکات زبانی و فرهنگی میان ایران و جمهوری آذربایجان، پیوندهای مذهبی نیز ظرفیت مهمی برای توسعه و گسترش ارتباطات میان ایران و مردم این کشور فراهم می کند.
خبرنگار: علیرضا سهلانی
انتهای پیام/