به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، در پی تغییر موازنه قدرت در شرق سوریه پس از عقبنشینی نیروهای قسد در برابر ارتش سوریه، برخی گزارشها از فرار تعدادی از زندانیان داعش در رسانهها منتشر شده است.
اکنون این سوال مطرح شده که عناصر فراری داعش به کجا میروند و کدام جغرافیا در اولویت بازتولید تهدید این گروه قرار دارد؟ پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه نیازمند گمانهزنی باشد، مستلزم بازخوانی دقیق واقعیتهای میدانی سالهای اخیر است.
زندانیان داعش کجا نگهداری میشدند؟
بیشترین تعداد زندانیان داعش ــ شامل هم عناصر عملیاتی و هم خانوادههای آنها ــ در قلمرو سابق نیروهای دموکراتیک سوریه یا همان قسد نگهداری میشدند؛ مشخصاً در مناطق عربنشین شرق سوریه.
استان رقه، جنوب استان حسکه و بخشهایی از دیرالزور، پس از عقبنشینی نیروهای دولت مرکزی سوریه در دوره اسد از این مناطق، قسد داعشیها را به زندانهای این منطقه انتقال داد.
در هفتهها و ماههای اخیر، شواهد تصویری و گزارشهای میدانی نشان داده است که پس از دست به دست شدن این مناطق و عقبنشینی قسد در برابر نیروهای حکومت انتقالی دمشق، بخشی از این زندانیان در جریان تحولات امنیتی موفق به فرار شدهاند.
این مسئله، بهویژه با توجه به سابقه داعش در بازیابی تدریجی توان خود، اهمیت راهبردی دارد.
مقصد نخست: شرق سوریه، سناریوی بدیهی
نخستین و محتملترین مقصد عناصر فراری داعش، خودِ شرق سوریه است. این افراد الزاماً نیازی به خروج از منطقه ندارند، زیرا داعش در این جغرافیا همچنان از زیرساختهای حداقلی برای بقا و احیای شبکهای برخوردار است.
از سال 2020 تاکنون، هر سال دهها عملیات منتسب به داعش در شرق سوریه ثبت شده است. این عملیاتها نشان میدهد که داعش ساختار موسوم به «خلایا نائمة» یا هستههای خفته را حفظ کرده است؛
شبکههایی که در شرایط عادی غیرفعالاند، اما در زمان لازم فعال میشوند، عملیات انجام میدهند و سپس در جغرافیای بیابانی منطقه پنهان میشوند.
کارکرد اصلی این هستهها در شرایط فعلی، پناه دادن به عناصر فراری، تأمین مأوا و کمک به بازسازی توان عملیاتی آنهاست.
از این منظر، شرق سوریه نهتنها مقصد نخست، بلکه بستر طبیعی احیای تدریجی داعش محسوب میشود.
عامل قبیلهای و مسئله بیعت
در کنار ظرفیتهای عملیاتی، نباید از مؤلفه اجتماعی غافل شد. داعش همواره مدعی بوده که بخش مهمی از قبایل عرب شرق سوریه همچنان به بیعت خود با خلافت داعش وفادار ماندهاند.
در سال 2014، این مناطق تحت اشغال کامل داعش قرار داشت و ابوبکر بغدادی با اعلام خلافت، بر اساس قرائت فقهی داعش، همه ساکنان را ناگزیر به بیعت کرد؛ بهگونهای که عدم بیعت، خروج از دایره ایمان تلقی میشد. از منظر داعش، این بیعت پس از مرگ بغدادی نیز به جانشینان او منتقل شده است.
بر همین اساس، داعش خود را همچنان دارای یک پایگاه اجتماعی بالقوه در میان برخی قبایل منطقه میداند؛ ظرفیتی که در شرایط بیثباتی امنیتی میتواند بهعنوان پشتوانه پنهان مورد استفاده قرار گیرد.
مقصد دوم: عراق و ابهام در آمار واقعی
سناریوی دوم، ورود بخشی از عناصر فراری داعش به عراق است. انتقال زندانیان داعشی از سوریه به عراق، در دو سال اخیر در چارچوبی که توسط ایالات متحده مدیریت میشود، جریان دارد.
این انتقالها بهصورت رسمی با تحویل زندانیان به دولت مرکزی عراق و تحت نظارت رئیس دستگاه قضایی این کشور، قاضی فائق زیدان، انجام میشود.
با این حال، مشکل اصلی، نبود آمار اولیه و شفاف است.
مشخص نیست چه تعداد از این عناصر در مسیر انتقال دچار سرریز امنیتی شدهاند یا اساساً موفق به فرار شدهاند.
برخی مقامات عراقی تلاش کردهاند این مسئله را کوچکنمایی کنند و اعدادی دو رقمی ارائه دادهاند، اما برآوردهای اولیه مستقل، حداقل تعداد عناصر واردشده یا فراری را سهرقمی میدانند.
بر این اساس، میتوان گفت بخشی از عناصر داعش عملاً وارد خاک عراق شدهاند؛ مسئلهای که میتواند در میانمدت پیامدهای امنیتی مشخصی برای این کشور داشته باشد.
قلمون غربی؟
در کنار این دو سناریوی اصلی، احتمال سومی نیز بهصورت نظری مطرح شده است: انتقال توافقی بخشی از عناصر داعش به غرب سوریه و استقرار آنها در رشتهکوههای قلمون غربی، در مجاورت مرزهای لبنان.
چنین سناریویی، در صورت تحقق، میتواند در چارچوب برخی ملاحظات امنیتی، منافعی برای ایالات متحده و حتی برای ساختار قدرت انتقالی مستقر در دمشق ایجاد کند.
با این حال، تاکنون هیچ نشانه میدانی یا اطلاعات عملیاتی معتبری برای تأیید این فرضیه وجود ندارد.
از اینرو، هرچند نمیتوان این گزینه را بهطور کامل منتفی دانست، اما در شرایط فعلی نمیتوان ضریب اعتبار معناداری نیز برای آن در نظر گرفت و این سناریو صرفاً در حد یک احتمال نظری باقی میماند.
در مجموع، شواهد موجود نشان میدهد که مقصد اصلی عناصر فراری داعش، همچنان شرق سوریه است؛ جغرافیایی که این گروه در آن هستههای خفته، ظرفیت اجتماعی و تجربه عملیاتی لازم برای بازیابی تدریجی را حفظ کرده است.
عراق در جایگاه مقصد دوم قرار میگیرد، هرچند ابهام آماری، ارزیابی دقیق دامنه تهدید را دشوار کرده است. سایر سناریوها، از جمله انتقال به غرب سوریه، فعلاً فاقد شواهد عملی هستند و نباید بیش از حد بزرگنمایی شوند.
نویسنده: علیرضا مجیدی، کارشناس مسائل غرب آسیا
انتهای پیام/