به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، در دهه اخیر، سیلاب به یکی از تکرارشوندهترین و پرهزینهترین مخاطرات طبیعی ایران تبدیل شده است؛ مخاطرهای که طبق گزارشهای رسمی، سالانه هزاران میلیارد تومان خسارت به زیرساختها، اراضی کشاورزی و سکونتگاههای شهری و روستایی وارد میکند. تجربه سیلابهای گسترده سال 1398 نشان داد که هر بار بارش فراتر از حد نرمال، بهویژه در حوضههای فاقد پوشش گیاهی و مدیریت رواناب، میتواند به بحرانی ملی تبدیل شود.
در این میان، استانهای نیمهخشک و خشک کشور مانند سمنان، paradox بارش و بحران را همزمان تجربه میکنند؛ از یک سو با کمآبی و افت سفرههای زیرزمینی مواجهاند و از سوی دیگر، در هنگام بارشهای مقطعی و رگباری، با سیلاب و خسارت روبهرو میشوند.
آزمون فروردین؛ سنجش میدانی کارایی بندهای خاکی
در چنین شرایطی، طرحهای آبخیزداری و احداث بندهای خاکی و سازههای کنترل سیلاب، بهعنوان یکی از کلیدیترین ابزارهای مدیریت ریسک معرفی شدهاند.
مطالعات انجامشده در مجله تخصصی «علوم و مهندسی آبخیزداری ایران» نشان میدهد که احداث بندهای اصلاحی و سازههای آبخیزداری در حوزههای فاقد آمار هیدرولوژیک نیز میتواند دبی اوج سیلاب و حجم رواناب را بهطور معناداری کاهش دهد و بخش قابل توجهی از سیلاب را در پشت مخزن سازهها مستهلک کند. این نتایج، برای استانهایی مانند سمنان که با بارشهای کوتاهمدت اما شدید روبهرو هستند، اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا هر مترمکعب سیلاب مهار شده، هم به معنای کاهش خسارت است و هم فرصتی برای تغذیه سفرههای زیرزمینی و جبران بخشی از کسری مخازن آب.
کاهش دبی اوج سیلاب؛ نتیجه ملموس آبخیزداری
آمارهای پراکنده منتشرشده توسط رسانههای رسمی و شبکههای اجتماعی استانی نشان میدهد که در چند سال اخیر، سازههای آبخیزداری در استانهای مختلف توانستهاند میلیونها مترمکعب آب را از سیلابهای فصلی ذخیره کنند.
بهعنوان نمونه، در برخی استانها بعد از یک سامانه بارشی، از آبگیری دهها میلیون مترمکعبی سازههای آبخیزداری خبر داده شده که بخشی از آن مستقیماً وارد سفرههای زیرزمینی شده و بخشی دیگر در قالب ذخایر سطحی برای مصارف بعدی نگهداشت شده است.
این روند، برای استان سمنان که سالها با افت سطح آب چاهها، کاهش دبی قنوات و تشدید فرونشست زمین مواجه بوده، بهعنوان یک راهبرد مکمل در کنار مدیریت مصرف و اصلاح الگوی کشت تعریف میشود.
از نگاه کارشناسی، آبخیزداری تنها یک «اقدام سازهای» نیست؛ بلکه بستهای از عملیات مکانیکی، بیولوژیک و مدیریتی است که هدف آن، «تغییر رفتار آب» در مقیاس حوضه آبخیز است.
در این رویکرد، تلاش میشود بارش بهجای آنکه ظرف چند ساعت بهصورت سیلاب مخرب از حوضه خارج شود، در طول زمان در خاک نفوذ کند، در پشت بندهای خاکی آرام بگیرد و با سرعتی کنترلشده در دسترس محیطزیست، کشاورزی و شرب قرار گیرد.
از مهار رواناب تا صیانت از خاک زراعی
کاهش شدت فرسایش خاک، جلوگیری از انتقال رسوب به پاییندست، حفاظت از راهها و تأسیسات و نیز کاستن از هزینههای مقابله اضطراری با سیل، از دیگر خروجیهای مستقیم این نوع طرحها بهشمار میآید؛ خروجیهایی که در استانهای کوهستانی و دامنهای مثل سمنان، به شکل ملموستری قابل رصد است.
در سالهای اخیر، همزمان با افزایش توجه افکار عمومی به موضوع تغییر اقلیم و نوسانات بارشی، بحث آبخیزداری در شبکههای اجتماعی نیز پررنگتر شده است. انتشار تصاویر آبگیری بندهای خاکی بعد از بارندگیها، و مقایسه مناطق دارای سازههای آبخیزداری با حوضههای فاقد این سازهها، به یکی از محورهای محتوای کاربران محلی و خبرنگاران محیطزیست تبدیل شده است.
در بسیاری از این گزارشها، شهروندان به این نکته اشاره میکنند که در حوضههای مجهز به بندهای خاکی، حجم و سرعت سیلاب کاهش یافته و در مقابل، جلوههای مثبت دیگری مانند تقویت پوشش گیاهی، افزایش ماندگاری آب در رودخانههای فصلی و کاهش گلآلودگی مسیرها مشاهده میشود.
استان سمنان، بهدلیل گستره وسیع جغرافیایی، تنوع اقلیمی از کوهستان تا حاشیه کویر و وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی، از استانهایی است که سیاستگذار بخش منابع طبیعی برای آن، آبخیزداری را نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر تعریف کرده است.
در این استان، هر سامانه بارشی فروردینماه میتواند دو چهره متفاوت داشته باشد؛ در صورت نبود مدیریت، بهصورت سیلاب مخرب در دامنهها و دشتها جاری شود و در صورت وجود شبکهای کارآمد از بندهای خاکی و سازههای آبخیزداری، به منبعی برای مهار رواناب، تغذیه آبخوانها و کاهش فرسایش تبدیل شود.
همین دوگانگی، ضرورت سرمایهگذاری مستمر در طرحهای آبخیزداری و پایش مستند نتایج این طرحها در بارندگیهای اخیر را دوچندان کرده است؛ نتایجی که تازهترین نمونه آن، به بارشهای فروردین و عملکرد سازههای آبخیزداری در مهار بخش قابل توجهی از بارندگیها در سمنان مربوط میشود.
علیرضا رهایی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری،استان سمنان، در گفت وگو با خبرنگار تسنیم،اظهارداشت: اجرای طرحهای آبخیزداری در نقاط مختلف استان نقش مهمی در مهار بارندگیهای فروردین داشته است.
او توضیح داد: این برنامهها توانستند حدود 50 درصد از بارشهای اخیر را در سازههای آبخیزداری ذخیره و کنترل کنند.مدیریت روانابها و هدایت صحیح جریانهای سطحی از مهمترین دستاوردهای این پروژهها محسوب میشود. اقدامات آبخیزداری در کاهش فرسایش خاک تأثیر قابلتوجهی داشته و جلوی هدررفت منابع خاکی را میگیرد.
مدیرکل منابع طبیعی استان سمنان، افزود: جلوگیری از بروز خسارتهای سیلابی یکی از مزیتهایی است که در بارشهای اخیر بهخوبی مشاهده شد. اجرای بندهای خاکی در مناطق مختلف استان، نقش مؤثری در کنترل حجم بالای روانابها ایفا کرده است.توانایی این سازهها در نگهداشت آب، به تغذیه سفرههای زیرزمینی کمک میکند و برای آینده منابع آبی استان اهمیت دارد.
او تصریح کرد: بارندگیهای فروردین فرصتی بود تا کارآمدی طرحهای آبخیزداری در شرایط واقعی بهصورت ملموس سنجیده شود.کاهش شدت سیلابها در برخی نقاط، نشاندهنده اثرگذاری برنامههای اجراشده در سالهای اخیر است.مدیریت هوشمند بارشها نیازمند استمرار این طرحها و توسعه سازههای کنترل سیلاب در مناطق حساس است. افزایش تابآوری سرزمین در برابر نوسانات اقلیمی، از دیگر اهدافی است که در اجرای طرحهای آبخیزداری دنبال میشود.
او تأکید کرد: تداوم بارشها در استان میتواند با گسترش این طرحها، نقش کلیدی در تقویت منابع آبی ایفا کند.همکاری دستگاههای اجرایی و مشارکت مردم، لازمه موفقیت در توسعه اقدامات آبخیزداری است و میتواند به مدیریت بهتر بارشها در آینده منجر شود.
عملکرد طرحهای آبخیزداری استان سمنان در بارشهای رگباری فروردینماه را میتوان بهعنوان یک «تست میدانی» برای سنجش کارآمدی این سازهها در مدیریت ریسک سیلاب و کمآبی دانست.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، حدود نیمی از رواناب ناشی از بارشهای اخیر در پشت بندهای خاکی و سنگملاتی مهار شده است؛ عددی که در ادبیات هیدرولوژی بهمعنای کاهش محسوس دبی اوج سیلاب و کاهش مستقیم خطر تخریب راهها، تأسیسات و اراضی کشاورزی پاییندست است. این کارنامه، وقتی در بستر بحرانهای تکراری سیلاب در کشور دیده شود، اهمیت بیشتری پیدا میکند.نتیجه ثبتشده در سمنان، با یافتههای مطالعات علمی انجامشده در ایران همخوان است.
برای مثال، پژوهشی که در مجله «علوم و مهندسی آبخیزداری ایران» درباره تأثیر بندهای اصلاحی بر هیدروگراف سیلاب در یک حوضه فاقد آمار در استان فارس منتشر شده، نشان میدهد احداث این بندها میتواند حجم سیلاب و دبی اوج را بهطور معناداری کاهش دهد و زمان تمرکز سیلاب را افزایش دهد؛ یعنی همان چیزی که در عملکرد فروردینماه سمنان مشاهده شده است.
همچنین، بر اساس مطالعات مدلسازی با نرمافزارهایی مانند HBV و HEC-HMS در حوضههای مختلف کشور، وجود سازههای آبخیزداری یکی از مؤثرترین عوامل در کاهش حجم رواناب و کنترل سیلابهای ناگهانی در مناطق خشک و نیمهخشک گزارش شده است.
دامنه اثر این طرحها فقط به مهار سیلاب خلاصه نمیشود. بر اساس مقالات منتشرشده در حوزه فرسایش و رسوب، هر بارش شدید در اراضی شیبدار و دیم، اگر مهار نشود، میتواند بخش قابل توجهی از خاک زراعی را جابهجا کند.
مطالعات انجامشده در ایران و مناطق خشک مشابه نشان میدهد فرسایش ناشی از این رخدادها، هم حاصلخیزی خاک را کاهش میدهد و هم با پر کردن آبراههها، بندها و سدها، هزینه لایروبی و نگهداری را بالا میبرد. در استان سمنان که بخش زیادی از اراضی در شیبهای کوهپایهای و حساس به فرسایش قرار دارد، مهار حدود 50 درصد رواناب بهمعنای پیشگیری از بخش مهمی از فرسایش احتمالی و کاهش هزینههای پنهانی است که معمولاً در صورتحساب سیل دیده نمیشود، اما در بلندمدت به اقتصاد کشاورزی و منابع آب ضربه میزند.
تقویت تغذیه آبخوانها در اقلیم خشک سمنان
یکی از محورهای اصلی تحلیل کارشناسان، نقش این سازهها در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی است؛ موضوعی که در استانهایی مانند سمنان با معضل افت سطح آب چاهها و خطر فرونشست زمین، جنبه حیاتی پیدا میکند.
مطالعات هیدرولوژیکی منتشرشده در مجلات تخصصی آبخیزداری تأکید میکند که افزایش زمان ماندگاری آب در پشت بندهای خاکی و پخشابها، فرصت نفوذ به عمق و تغذیه آبخوانها را چند برابر میکند. در چنین شرایطی، هر مترمکعب آبی که بهجای خروج سریع از حوضه، در سازههای آبخیزداری مهار و به زمین بازگردانده میشود، در عمل بهعنوان «سرمایه آبی» بلندمدت برای مناطق پاییندست عمل میکند و میتواند بخشی از کسری تراز آب زیرزمینی را جبران کند.
تجربههای مشابه در استانها؛ مقایسهای برای ارزیابی عملکرد
مقایسه دادههای سمنان با نمونههای مشابه در استانهای دیگر، تصویر روشنتری از اثر این طرحها ارائه میدهد. برای مثال، در دیماه 1402، اداره کل منابع طبیعی فارس اعلام کرد تنها در یک سامانه بارشی، بیش از 6 میلیون مترمکعب رواناب در سازههای آبخیزداری شهرستان لامرد مهار و ذخیره شده است؛ رقمی که بخشی از آن مستقیم وارد سفرههای زیرزمینی شده و بخشی بهصورت ذخایر سطحی در اختیار حیاتوحش و کشاورزی قرار گرفته است.
چنین نمونههایی نشان میدهد که رقم مهار حدود 50 درصد رواناب در طرحهای سمنان، در صورت ادامه سرمایهگذاری و تکمیل زنجیره سازهها، قابل افزایش است و میتواند این استان را به یکی از مطالعات موردی موفق در مدیریت سیلاب و خشکسالی در کشور تبدیل کند.
در شبکههای اجتماعی محلی و صفحات فعالان محیطزیست، انتشار تصاویر و ویدئوهای آبگیری بندهای خاکی سمنان بعد از بارشهای اخیر، با بازخورد مثبت کاربران همراه بوده است. در کنار این واکنشها، یک مطالبه مشترک نیز دیده میشود: «مستندسازی علمی و شفاف» عملکرد این سازهها.
مطالبه مستندسازی علمی و شفافیت آماری
حتی در وبگاههای تخصصی مهندسی و مدیریت آبخیز نیز تأکید شده که با وجود اجرای گسترده طرحهای آبخیزداری در کشور، ارزیابی منظم و مبتنی بر داده از نقاط قوت و ضعف آنها هنوز کافی نیست.
این مطالبه، برای استانی که اکنون مدعی مهار نیمی از روانابهای فروردین است، میتواند به یک فرصت تبدیل شود؛ فرصتی برای ارائه گزارشهای کمی از کاهش دبی اوج، حجم سیلاب، میزان رسوبگیری و تأثیر بر سطح آب زیرزمینی.
مطالبه مستندسازی علمی و شفافیت آماری
جمعبندی این تجربه نشان میدهد که طرحهای آبخیزداری در سمنان توانستهاند در آزمون بارشهای اخیر، نقش مؤثری در مهار سیلاب، کاهش فرسایش خاک و تقویت تغذیه آبخوانها ایفا کنند؛ اما کارشناسان هشدار میدهند که این طرحها بهتنهایی قادر به حل بحران آب نیستند.
پیوند دادن آبخیزداری با اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی، کاهش برداشت از چاهها، بازنگری در الگوی کشت و توسعه پوشش گیاهی، شرط لازم برای تبدیل این طرحها به یک «سیاست پایدار» است. در سطح سیاستگذاری، انتظار میرود نتایج بهدستآمده از بارشهای فروردین در سمنان، بهصورت مستند و قابل استناد در اختیار نهادهای برنامهریزی قرار گیرد تا هم توجیهی برای ادامه و افزایش اعتبارات آبخیزداری باشد و هم الگویی برای توسعه این طرحها در سایر حوضههای بحرانی کشور فراهم کند.
گزارش از علیرضا رحیمیان
انتهای پیام/