به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، در جغرافیای شرق ایران، آنجا که کویر و کوهستان به هم گره میخورند، منطقهای قرار دارد که نه با رنگ فصول، بلکه با درخشش دانههای یاقوتیاش شناخته میشود. روستای «افین» در شهرستان زیرکوه، تنها یک نقطه جغرافیایی نیست؛ بلکه شناسنامه کشاورزی استراتژیک ایران و بزرگترین باغ زرشک یکپارچه جهان به طول 15 کیلومتر است.
اینجا «جزیرهای سرخ» است که در هر فصل، روایتی نو دارد؛ بهار با شکوفههای زرد، تابستان با برگهای سبز و پاییز با طوفانی از رنگ قرمز که گویی زمین را با فرشی از یاقوت پوشاندهاند. اما پشت این زیبایی خیرهکننده، تاریخی به درازای 7 هزار سال و چالشهایی به عمق معیشت 1400 خانوار نهفته است.
از «قرماسین» باستان تا روایت «سرباز غریب»
تاریخ افین را باید در لایههای هزارتوی کتب کهن جستجو کرد. آنجا که آیتالله آیتی در تاریخ خراسان، از شهری به نام «قرماسین» میان دره زهان و دشت اسفدن یاد میکند. کتیبههای موجود، قدمت این منطقه را به 7 هزار سال قبل پیوند میزنند.
اما روایت زرشک بیدانه افین، با نام یک سرباز غیربومی به نام «جعفر» گره خورده است. کهنسالان روستا میگویند او در زمانهای دور، نخستین درخچه زرشک را با خود به این خاک آورد. آن تکدرخچه غریب، امروز به اقیانوسی سرخ مبدل شده که 98 درصد زرشک تولیدی جهان را به نام خراسان جنوبی ثبت کرده است.
میراث معماری؛ از آتشکدههای خاموش تا گلدستههای سلجوقی
نگین تاریخی افین، مسجد جامع آن است؛ بنایی ماندگار از دوره سلجوقی با معماری سبک آذری که در فهرست آثار ملی میدرخشد. ایوان باشکوه و گلدستههایی که روزگاری 15 متر ارتفاع داشتند (و امروز 12 متر از آن باقیست)، حکایت از عظمت شهری دارد که در سدههای سوم و چهارم هجری بنا شده است.
در بافت قدیمی، «قلعه افین» با درِ سنگی عظیم 10 سانتیمتری و قطر 1.5 متری، نمادی از امنیت باستان است. خانههای چندطبقه با سقفهای چوبی از جنس درخت گز و دالانهای پوشیده، معماری منحصربهفردی را رقم زدهاند که متأسفانه امروز خالی از سکنه بوده و در معرض فرسایش قرار دارند.
مهندسی آب و معنویت در دل تاریخ
هوشمندی ایرانیان در مدیریت آب را میتوان در تنها آسیاب آبی سالم افین مشاهده کرد. سیستمی حیرتانگیز با تنورهای به عمق 9 متر و گنجایش 18 هزار لیتر آب که سنگ آسیابی به قطر 1.25 متر را به حرکت درمیآورد.
کمی آنسوتر، مزار «چهارگنبد»، آرامگاه امامزاده عمروبن داوود (ع)، از نوادگان حضرت ابوالفضل العباس (ع)، قطب گردشگری مذهبی منطقه محسوب میشود که سالانه پذیرای هزاران زائر است.
«زنگ جارویی» و کابوس دلالان بر جان یاقوت سرخ
با وجود این عظمت، پایتخت زرشک جهان با دردهای مزمنی دست و پنجه نرم میکند. علیرضا معنوی، رئیس شورای اسلامی افین، در گفتگو با تسنیم با ابراز نگرانی جدی اظهار داشت: آفت زنگ جارویی که ابتدا به صورت شته ظاهر میشود، به جان درختان افتاده و سمپاشیهای مکرر کشاورزان نیز هنوز نتوانسته این آفت را ریشهکن کند.
وی همچنین به معضل «بارگاههای زرشک» اشاره کرد و افزود: فسادپذیری بالای محصول و نبود مکان برای خشک کردن، کشاورزان را مجبور میکند محصول را به قیمت ناچیز به دلالان بفروشند. هرچند با ورود بنیاد علوی، تسهیلات 300 میلیون تومانی برای ساخت بارگاهها در 300 قطعه زمین واگذار شده آغاز شده است، اما سرعت پرداختها و فرآیند ساخت نیازمند حمایت بیشتر است.
آیینهای کهن؛ فرصتی برای گردشگری تجربهمحور
محمد عرب، معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی استان، به پتانسیلهای ناملموس افین اشاره کرده و از آیین «بری کردن» (پشمچینی گوسفندان) به عنوان یک رویداد فرهنگی یاد میکند. این مراسم که با شستوشوی دام در رودهای دائمی افین آغاز میشود، نمادی از مشارکت جمعی و زیست سنتی است که میتواند پای گردشگران بینالمللی را به این منطقه باز کند.
نقشه راه جهانی شدن و بنبست زیرساختها
افین اکنون در لیست روستاهای هدف سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) قرار دارد. عرب از تدوین کلیپهای تخصصی، نصب تابلوهای راهنما و ساماندهی مسیرهای گردشگری با فناوریهای نوین خبر داده است.
اما واقعیت جاری در روستا نشان از فرسودگی شدید شبکه آبرسانی بافت قدیمی دارد. قطعی آب در ایام پیک جمعیت (نظیر تاسوعا و عاشورا)، نیاز به سنگفرش معابر سنتی و آسفالت بافت جدید، از مطالبات زمینماندهای است که میتواند مانعی بزرگ در مسیر جهانی شدن این دهکده تاریخی باشد.
افین، تلاقی تاریخ، معنویت و اقتصاد مقاومتی است. روستایی که با مهاجرت معکوس فرزندانش، جانی دوباره گرفته، اما برای تبدیل شدن به مقصد جهانی، نیازمند «مدیریت جهادی» در حوزه جهاد کشاورزی برای مقابله با آفات و وزارت میراثفرهنگی برای مرمت بناهای فرسوده است. نصب تابلوهای راهنما در شریانهای اصلی و تبلیغات هوشمند، کمترین انتظاری است که پایتخت زرشک جهان از مسئولان امر دارد.
انتهای پیام/