به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، نشر کتاب پس از انقلاب اسلامی دچار تحول و تغییرات اساسی شد و انقلاب اسلامی مانند دیگر عرصههای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، به صورت مشخص در این زمینه هم تأثیرات فراوانی داشت که تابحال کمتر روایت شده است. این نوشتار، گام های اولیه ای درصدد تصویر هوایی از صنعت نشر در ایران پساانقلاب و تبارشناسی تاریخی ناشران پس از انقلاب اسلامی است و تلاش شده روایتی از ناشران برتر و فضای کاری آنها در ادوار مختلف بپردازد.در بخش چهارم آن به نشر های حوزوی میپردازیم که در ادامه میخوانید:
در پیش از انقلاب اسلامی، برخی حوزویان در عرصه نشر فعال بودند که حجتالاسلام محمد آخوندی و فرزندش مرتضی، با انتشارات «دارالکتب اسلامیه»، آیتالله احمد آذری قمی با انتشارات «دارالعلم»، حجت الاسلام سید عبدالحمید مولانا با انتشارات «دارالفکر»، استاد حسن مصطفوی با کتابفروشی و انتشارات مصطفوی، استاد علیاکبر غفاری با انتشارات شیخ صدوق، حجتالاسلام سید اسدالله طباطبایی با کتابفروشی و انتشارات طباطبایی، آیتالله مکارم شیرازی با انتشارات «نسل جوان»، آیت الله سید محسن خرازی با انتشارات موسسه در راه حق و... از جمله آنها هستند. نقش آیت الله مهدی حائری تهرانی در تأسیس برخی از همین ناشران مذهبی و حوزوی نباید فراموش شود.
البته برخی شخصیتهای حوزوی نیز در عرصه نشر فعال بودند مانند استاد سید هادی خسروشاهی که دو نشر به نامهای نشر «نذیر» و نشر «رسالت» و موسسه ای به نام «مرکز بررسی های اسلامی» راه انداخت و بعد از انقلاب و در دهه هفتاد، ابتدا «فصلنامه فرهنگ و تاریخ معاصر» را انداخت و سپس انتشارات «کلبه شروق» را در قم راهاندازی کرد که با فروشگاهش در ابتدای خیابان صفائیه قم، پاتوق برخی چهرههای حوزوی و دانشگاهی شده بود. این فروشگاه به صورت ویژه آثاری در زمینه تاریخ معاصر و نهضتهای اسلامی و مرتبط به تقریب مذاهب اسلامی توزیع میکرد. عبدالرحیم عقیقی بخشایشی انتشارات «نوید اسلام» و مصطفی زمانی نجف آبادی انتشارات «پیام اسلام» را راه اندازی کرد که هر دو در زمینه نشر آثار اسلامی و ترجمه فعال بودند. محمدتقی انصاریان با راه اندازی انتشارات «انصاریان»، کتابهای زیادی در عرصه های معارفی منتشر کرد (از جمله مجموعه «مقالات تاریخی» رسول جعفریان و برخی آثار آیت الله جناتی شاهرودی) و آثار متعدی هم از نویسندگان معروف به زبانهای مختلف دنیا ترجمه کرد و از این نظر، شناخته شده است و بیش از این که در داخل، شناخته شده باشد، در خارج از کشور (خصوصاً بین تازه مسلمانان) اسم و رسم دارد.
انتشارات «ناصر» با مدیریت حجتالاسلام سلیمانی نیز در دهههای شصت و هفتاد در زمینه معارف اسلامی فعال بوده است و با جذب آثاری از حجتالاسلام محمد محمدی اشتهاردی و برخی نویسندگان مذهبی توانسته بخشی از جامعه مذهبی و سنتی کشور ما را تحت پوشش قرار دهد. «شفق»، «معروف»، «نهاوندی»، «نبوغ»، «اخلاق»، «مطهر»، «خرّم»، «پیام امام مهدی(ع)»، «مشهور»، «پارسایان»، «حبیب»، «طوبای محبت»، «سلسبیل» و... هم از دیگران ناشران عمومی و مذهبی در قم هستند.
این رویکرد نشر اختصاصی آثار در بین حوزویان هم به صورت جدی پیگیری می شود. و از جمله ناشران مطرح دوره اخیر «طرح فردا»، «بیان معنوی»، «دارالعرفان»، «لب المیزان»، «مصابیح الهدی»، «اشراق و عرفان»، «لیله القدر»، «ذکرا» و... را نام برد. البته این امر بی سابقه نبوده و محمد دشتی و مصطفی زمانی نجف آبادی و عقیقی بخشایشی و... به نشر آثار خودشان روی آورده بودند.
در این دوره، حجتالاسلام علیرضا سبحانینسب با راهاندازی نشر «جمال» در قم، گام مهمی در زمینه نشر آثار کودکان و نوجوانان برداشت. وی با همکاری و همفکری حجتالاسلام غلامرضا حیدری ابهری توانست به موفقیتهای زیادی در عرصه نشر آثار مذهبی و معارفی برای کودکان و نوجوانان دست یابد. حجتالاسلام سید محمد دیباج با راهاندازی انتشارات «فدک» و پخش فدک، به صورت ویژه در دهه نود، جایگاه مهمی در توزیع آثار معارفی در کشور ایفا کرد. اگرچه در سالهای اخیر، فعالیتهای انتشاراتی خود را موقتاً تعطیل کرده و بیشتر به پخش و توزیع کتاب روی آورده است.
برخی موسسات فرهنگی و پژوهشی در عرصه نشر به فعالیت پرداختند و توانستند هم آثار ارزشمندی تولید کنند و هم اینکه در فضای فرهنگی کشور تا حدی موثر واقع شوند که جدیترین آنها موسسه بوستان کتاب (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) است که پرافتخارترین ناشر کشور محسوب میشود. انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی هم از ناشران فعال در زمینه تولید و ترویج علوم اسلامی و علوم انسانی اسلامی است. یدالله جنتی مدیر انتشارات پژوهشگاه، نقش مهمی در سازمان یافتن آثار اولیه این پژوهشگاه دارد که بعدها محمدباقر انصاری، مدیر بوستان کتاب به صورت همزمان، مدیریت این انتشارات را تا این اواخر برعهده میگیرد. جنتی یک نشر شخصی به نام «هستی نما» داشت و کتب برخی اساتید حوزوی را نیز منتشر می کرد.
«مرکز نشر اسراء» وابسته به بنیاد علوم وحیانی اسراء (زیرنظر آیتالله جوادی آملی) در سال 1372 شروع به فعالیت کرد و ناشر اختصاصی آثار آیتالله جوادی آملی شد و توانست مهمترین آثار این عالم برجسته را منتشر کند مانند «تفسیر تسنیم» (در 80 جلد)، «تفسیر موضوعی قرآن کریم» (در 18 جلد)، «ادب فنای مقربان» (12 جلد)، «عقلانیت شهود (تحریر فصوص الحکم قیصری)» (10 جلد)، «مفاتیح الحیات» (در تیراژ میلیونی) و آثاری در زمینه فلسفه دین، کلام جدید، حقوق اسلامی، علوم قرآنی و دروس فقه و اصول آیتالله منتشر میکند. از جمله آثار پُرمخاطب این ناشر و شخصیت می توان «ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت»، «شریعت در آینه معرفت» (نقد کتاب قبض و بسط تئوریک شریعت دکتر عبدالکریم سروش)، «زن در آیینه جلال و جمال»، «منزلت عقل در هندسه معرفت دینی»، «فلسفه حقوق بشر» و... را نام برد.
انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تحت نظارت حجتالاسلام علی اکبر صادقی رشاد آثار متعدد و ارزشمندی در زمینه مباحث نظری و فکری و تاریخی منتشر کرده است. این پژوهشگاه آثار دیگری برای مخاطبان دانشجو و جوان با نشان ها / برندهای «کانون اندیشه جوان» و «موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر» منتشر میکند. موسسه فجر ولایت (در ابتدا) و انتشارات «تمدن نوین» (هم اکنون) ناشر آثار فرهنگستان علوم اسلامی و استاد سید محمدمهدی میرباقری و دیگر فضلای این مجموعه است، مانند علیرضا پیروزمند، مصطفی جمالی و...
انتشارات «دارالحدیث» وابسته به موسسه فرهنگی دارالحدیث (تأسیس آبان 1374) آثار حدیثی و معارفی ارزشمندی منتشر کرده است و ناشر تخصصی حدیث پژوهی و آثار آیتالله محمدی ریشهری است. «دانشنامه قرآن و حدیث»، «دانشنامه عقاید اسلامی»، «دانشنامه امام علی(ع)»، «دانشنامه امام حسین(ع)» و چندین حکمت نامه (از جمله حضرت عیسی(ع)، لقمان، پیامبر اعظم، فاطمی، رضوی، عبدالعظیم حسنی) و آثار تخصصی در زمینه تاریخ و علوم و تطورات حدیثی از اساتید و پژوهشگران پژوهشگاه و دانشگاه قرآن و حدیث منتشر کرده است. «کیمیای محبت؛ یادنامه شیخ رجبعلی خیاط» و «زمزم عرفان؛ یادنامه فقیه عارف، حضرت آیتالله محمدتقی بهجت»، «بنده خدای کریم؛ یادنامه آیت الله عبدالکریم حق شناس» و «سنجه انصاف: بررسی برهه ای حساس از تاریخ رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران» از جمله آثار عمومی و پرمخاطب این ناشر و بنیانگذار موسسه یعنی محمدی ری شهری است. حجت الاسلام محمد نقدی علاوه بر مدیریت انتشارات «هجرت»، «موسسه ترجمان وحی» را راه اندازی کرد و به ترجمه و نشر قرآن کریم به زبانهای مختلف روی آورد. حجت الاسلام محسن قرائتی با تأسیس ستاد اقامه نماز و ستاد تفسیر قرآن کریم و راه اندازی موسسه درسهایی از قرآن کریم، به نشر آثار معارفی و تفسیری خود (از جمله «تفسیر نور») روی آورد و کتابهایی کم حجم ولی در تیراژ گسترده، برای مخاطبان عمومی منتشر کرد. محمود اکبری و مهدی نیلی پور و... هم از این سبک الهام گرفتند و در حوزه احکام و معارف اسلامی کتابهای زیادی نوشتند. «دانشگاه ادیان و مذاهب» و «نشر ادیان» با محوریت حجت الاسلام سید ابوالحسن نواب توانست این دو ناشر را جزو معرفترین ناشران تخصصی در زمینه ادیان و مذاهب مطرح کند. البته او تجربه ای در زمینه توزیع و پخش کتب علوم انسانی و اسلامی با نام پخش «پکتا»، در دهه هشتاد شروع کرده بود که سالهای بعد، تعطیل شد. حجت الاسلام مهدی فرمانیان (از اساتید شناخته شده در حوزه فرق و مذاهب اسلامی) هم با راه اندازی انتشارات «زُحل»، درصدد انتشار آثار بنیانگذارش و برخی محققان و مترجمان است، از جمله لطیف راشدی.
انتشارات «المصطفی(ص)» وابسته به جامعه المصطفی العالمیه(ص) آثار زیادی به زبانهای مختلف ترجمه کرده است. در دهه نود، مرکز نشر هاجر وابسته به مرکز مدیریت حوزه علمیه خواهران نیز فعال شده است. این ناشر در دهه اخیر فعالیت گسترده ای داشته است و بیش از 500 کتاب غالباً عمومی در راستای مأموریت خود به ویژه مسائل زنان و آموزش علوم اسلامی برای زنان منتشر کرده است. البته پیش تر از آنها، انتشارات «جامعه الزهرا(س)» چنین نقشی ایفا می کرد. مرکز مطالعات زنان و خانواده حوزه علمیه قم (که امروزه با نام «پژوهشکده زن و خانواده» شناخته می شود) هم کتابهای تخصصی در زمینه مسائل زنان و نقد فمینیسم منتشر می کند و با مدیریت محمدرضا زیبایی نژاد، از مراکز فعال در زمینه مطالعات زنان با رویکرد اسلامی است.
انتشارات «زائر» (وابسته به حرم مطهر حضرت معصومه(س) در قم) اگرچه از جهت کمّی، تعداد زیادی منتشر کرده است ولی متأسفانه به صورت جدی نتوانسته در سطح کشوری اثرگذار باشد. در سالهای اخیر شاهد تغییر سیاستها و اولویت های این نشر و نشر آثار داستانی در زمینه تاریخ اسلام و تاریخ معاصر هستیم.
محسن بیدارفر با راهاندازی انتشارات «بیدار» به نشر و احیای آثار فلسفی و عرفانی و تفسیری در قم پرداخت. انتشارات «آیت اشراق» به انتشار کتب دینی و فلسفی و عرفانی و آثار فلاسفه و عرفای معاصر می پردازد و بیشتر مخاطبانش علاقمندان به مباحث فلسفه و عرفان اسلامی هستند. انتشارات «راه نیکان» به نشر آثار انتقادی درباره ادیان و مذاهب و فرقه های انحرافی و ضالّه می پردازد. انتشارات «ولای منتظر» (با نظارت و هدایت مرتضی آقاتهرانی) و انتشارات «اشراق حکمت» (با مدیریت منصور مهدوی) آثاری در زمینه تاریخ و معارف اسلامی و مباحث مرتبط با انقلاب اسلامی منتشر می کنند که متأسفانه ادامه دار نمی شوند. حجتالاسلام ضابط و محمدمهدی ماندگاری و همکارانش موسسه سیره شهدا را برای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت راه انداختند و در قالب های مختلف از جمله کتاب و کارت، به این موضوع پرداختند. بعدها حجت الاسلام علی شیرازی (نماینده اسبق ولیفقیه در نیروی دریایی سپاه و نیروی قدس سپاه) با همکاری و همفکری و ابتکارات فرزندانش انتشارات «خط مقدم» را در زمینه ترویج فرهنگ ایثار و شهادت تأسیس میکند که در اهداف خود موفق و اثرگذار است و می توان از این ناشر، به عنوان ناشر خصوصی برتر در حوزه ترویج فرهنگ ایثار و شهادت یاد کرد.
در سالهای اخیر، نشر «واژه پرداز اندیشه» توانسته با جذب آثار خوب از نویسندگان شاخص یا توجه ویژه به نشر علمای اخلاقی (مانند حق شناس، جاودان، تحریری و اخیراً آیت الله بهجت) و کتاب پردازی حرفه ای، جایگاه خوبی در بین ناشران مذهبی باز کند. نشر «عهد مانا» هم با ابتکاراتی در زمینه مخاطب یابی و داشتن شبکه توزیع کشوری نسبتاً اختصاصی اش، تحولاتی در زمینه کتابخوانی در بین اقشار مختلف مردمی ـ به ویژه بانوان و دختران ـ رقم بزند.
در دهه نود، برخی طلاب فرهنگی حوزه علمیه قم، نیز در عرصه نشر داستان ورود کردند و توانستند موفق و موثر باشند که از جمله آنها میتوان به انتشارات «کتابستان معرفت» با محوریت محمد حقی و جوکار اشاره کرد.
یادداشت از یاسر عسگری، پژوهشگر تاریخ معاصر
انتهای پیام/