به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در روزهایی که تنها چند ساعت از آغاز جنگ گذشته بود، بسیاری انتظار داشتند شهرها تحت تأثیر نگرانیها و نااطمینانیهای ناشی از شرایط جدید، چهرهای متفاوت به خود بگیرند. با این حال، آنچه در خیابانها و اجتماعات مردمی مشاهده شد، روایت دیگری را پیش روی ناظران قرار داد؛ روایتی از حضور، همراهی و نوعی همبستگی اجتماعی که فراتر از تحلیلهای سیاسی و نظامی، ریشه در لایههای عمیقتر هویت جمعی جامعه داشت.
در ماههای پس از آن نیز این حضورهای مردمی تنها به یک واکنش مقطعی محدود نماند. در مناسبتهای مختلف مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، گروههای مختلف مردم همچنان در صحنه حضور داشتند؛ حضوری که برای بسیاری از جامعهشناسان و روانشناسان اجتماعی، پرسشهای مهمی را درباره عوامل شکلدهنده آن ایجاد کرده است. چرا بخشی از جامعه در شرایط بحران به جای انزوا و کنارهگیری، به سمت مشارکت و حضور جمعی حرکت میکند؟ چه عواملی سبب میشود یک اجتماع عمومی به بستری برای بازتولید سرمایه اجتماعی و تقویت احساس همبستگی تبدیل شود؟
یکی از مهمترین نمونههای این حضور جمعی را میتوان در اجتماع بزرگ غدیر مشاهده کرد؛ رویدادی که در سالهای اخیر به یکی از بزرگترین گردهماییهای مردمی کشور تبدیل شده است. فارغ از ابعاد مذهبی این مناسبت، آنچه توجه پژوهشگران حوزه اجتماعی را به خود جلب کرده، نقش چنین رویدادهایی در تقویت احساس تعلق، افزایش ارتباطات اجتماعی و ایجاد تجربههای مشترک میان اقشار مختلف جامعه است.
ندا ملکی مجری تلویزیون معتقد است برای فهم این پدیده باید به واکنشهای اولیه جامعه در برابر بحران بازگشت. به گفته او، هر جامعهای هنگام مواجهه با تهدیدهای بیرونی، مجموعهای از واکنشهای روانی و اجتماعی را تجربه میکند. یکی از نخستین این واکنشها، شکلگیری احساس خشم نسبت به عامل تهدیدکننده است؛ احساسی که اگر در مسیر درست قرار گیرد، میتواند به انسجام اجتماعی و مشارکت جمعی منجر شود.
ملکی توضیح میدهد که حمله به یک کشور صرفاً یک تهدید نظامی نیست، بلکه برای بسیاری از شهروندان به معنای تهدید هویت، امنیت روانی و احساس تعلق به سرزمین تلقی میشود. در چنین شرایطی افراد تلاش میکنند به شیوههای مختلف از آنچه متعلق به خود میدانند دفاع کنند. این دفاع لزوماً نظامی نیست؛ گاهی در قالب حضور در صحنههای اجتماعی، مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، همراهی با دیگران و تقویت روحیه جمعی بروز پیدا میکند.
این مجری تلویزیون بر این باور است که احساس تعلق به وطن و سرزمین، یکی از بنیادیترین نیازهای روانی انسان محسوب میشود. هنگامی که افراد احساس کنند هویت ملی یا ریشههای فرهنگی آنان در معرض تهدید قرار گرفته است، به صورت طبیعی واکنش نشان میدهند. از نگاه روانشناسی، از دست دادن هویت و تعلق، میتواند به احساس بیمعنایی و ناامنی منجر شود و به همین دلیل افراد برای حفظ آن تلاش میکنند.
به گفته ملکی، آنچه در ماههای اخیر در قالب حضورهای مردمی مشاهده شده، تنها یک واکنش هیجانی زودگذر نیست. بسیاری از این رفتارها به تدریج در حال تبدیل شدن به بخشی از هویت اجتماعی جامعه هستند. دفاع از میهن، احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت کشور، مشارکت اجتماعی و همدلی با دیگران، مؤلفههایی هستند که در شرایط بحرانی برجستهتر میشوند و میتوانند آثار بلندمدتی بر رفتار اجتماعی شهروندان بر جای بگذارند.
وی معتقد است یکی از مهمترین کارکردهای اجتماعات مردمی، کاهش اضطرابهای جمعی است. در شرایطی که جامعه با اخبار نگرانکننده و نااطمینانیهای متعدد مواجه میشود، حضور در کنار دیگران میتواند احساس امنیت روانی را افزایش دهد. افراد در چنین فضاهایی درمییابند که در نگرانیها، ترسها و امیدهای خود تنها نیستند و همین احساس اشتراک، بخشی از فشارهای روانی را کاهش میدهد.
از این منظر، اجتماعاتی مانند مهمونی غدیر را میتوان فراتر از یک مراسم مذهبی مورد بررسی قرار داد. این گردهماییها فرصتی را فراهم میکنند تا افراد با پیشینهها، دیدگاهها و سلایق مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرند و تجربهای مشترک را رقم بزنند. تجربهای که میتواند به تقویت اعتماد اجتماعی و افزایش احساس همبستگی در جامعه کمک کند.
ملکی همچنین بر اهمیت نشاط اجتماعی تأکید میکند و معتقد است جوامع برای حفظ سلامت روان عمومی، علاوه بر سوگواریها و مواجهه با بحرانها، به فضاهایی برای تجربه شادیهای جمعی نیز نیاز دارند. به گفته او، مردم در سالهای اخیر فشارهای اقتصادی، اجتماعی و عاطفی متعددی را تجربه کردهاند و به همین دلیل وجود فرصتهایی برای بازسازی انرژی روانی و تقویت امید اجتماعی اهمیت دوچندان پیدا میکند.
وی حضور گسترده نوجوانان و جوانان در چنین برنامههایی را نیز قابل توجه میداند. از نگاه او، نسل جوان زمانی بیشترین احساس تعلق را به جامعه پیدا میکند که صرفاً تماشاگر نباشد و بتواند در طراحی، اجرا و مدیریت فعالیتهای اجتماعی نقش ایفا کند. مشارکت فعال جوانان در رویدادهای اجتماعی، علاوه بر افزایش مسئولیتپذیری، احساس اثرگذاری و پیوند آنان با جامعه را نیز تقویت میکند.
این مجری تلویزیون در پایان تأکید میکند که ارزش واقعی اجتماعات مردمی زمانی آشکار میشود که ارتباطات و سرمایه اجتماعی شکلگرفته در آنها پس از پایان مراسم نیز ادامه پیدا کند. به اعتقاد او، اگر شبکههای ارتباطی ایجادشده در چنین رویدادهایی حفظ شوند، میتوانند زمینهساز شکلگیری فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و داوطلبانه بیشتری در جامعه باشند و به تقویت تابآوری اجتماعی در برابر چالشهای آینده کمک کنند.
بر همین اساس، اجتماع بزرگ غدیر را میتوان صرفاً یک مراسم مناسبتی ندانست؛ بلکه آن را باید در چارچوبی گستردهتر و به عنوان بخشی از روند شکلگیری و تقویت پیوندهای اجتماعی در جامعه امروز ایران مورد مطالعه قرار داد؛ پیوندهایی که در روزهای بحران خود را آشکار میکنند و در روزهای آرامش میتوانند به سرمایهای ماندگار برای جامعه تبدیل شوند.
انتهای پیام/