به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، یادداشت تفاهم مقدماتی که در دو هفته پیش میان ایران و آمریکا به امضا رسید و در پی آن گفتگوها میان تهران و واشنگتن از سر گرفته شد، عملاً دوره آرامش میان دو کشور را تمدید کرده و یک فرصت 60 روزه را برای مذاکره جهت دستیابی به یک توافق نهایی گشوده است.
با این حال، مسائل کلیدی هستهای همچنان حلنشده باقی ماندهاند و تداوم حضور نظامی رژیم اسرائیل در جنوب لبنان، برکنار از فشارهای واشنگتن برای عقبنشینی، نشان میدهد که روند تنشزدایی منطقهای تا چه حد شکننده است. در پایان این دوره 60 روزه، طرفین ممکن است یک توافق نهایی را امضا کنند، به وضعیت خصمانه بازگردند یا برای تمدید این آرایش موقت به توافق برسند.
کشورهای قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان به همراه جمهوری آذربایجان، از تلاشها برای کاهش تنش میان آمریکا و ایران استقبال کردهاند. اگرچه درگیریها در مقاطعی کوتاه تقاضا برای مسیرهای جایگزین از طریق آسیای مرکزی را افزایش داد، اما بیثباتی طولانیمدت میتواند تجارت را مختل کرده، هزینههای حملونقل و بیمه را بالا ببرد و ریسکهای امنیتی را افزایش دهد. اکنون پرسش اصلی این است که در صورت تداوم این آرامش، منطقه اوراسیا چه دستاوردهایی خواهد داشت.
ابعاد اقتصادی تنشزدایی برای کشورهای منطقه
تاثیرات این تحول در سراسر منطقه یکسان نخواهد بود. ترکمنستان و ازبکستان بیشترین بهره را از دسترسی ریلی امنتر جنوبی از طریق ایران به خلیج فارس و ترکیه خواهند برد. در مقابل، قرقیزستان و تاجیکستان که ارتباط کمتری با این کریدورها دارند و کمتر در معرض نوسانات قیمت نفت هستند، پیامدهای این وضعیت را عمدتاً از طریق هزینههای باربری، قیمت سوخت و تجارت منطقهای احساس خواهند کرد.
برای باکو نیز پایداری این آرامش، نقش جمهوری آذربایجان را به عنوان حلقه اتصال دریای خزر میان آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی و ترکیه تقویت میکند، در حالی که احیای بیثباتی، بارهای ترانزیتی بیشتری را به سمت مسیرهای جایگزین ترانس-خزر سوق خواهد داد.
این منافع صرفاً جنبه تئوریک ندارند؛ آمارها نشان میدهند که مبادلات تجاری تاجیکستان و ایران در سهماهه نخست سال 2026 به 119.6 میلیون دلار رسیده است. همزمان، تاجیکستان و قرقیزستان در حال توسعه مسیرهای دسترسی خود به زیرساختهای بندری ایران از طریق ازبکستان و ترکمنستان هستند.
با این حال، استفاده از این فرصتها مشروط است. اگرچه آتشبس ریسکهای نظامی را کاهش میدهد، اما به خودی خود مشکلات بانکی، بیمهای و انطباقهای حقوقی را که سالهاست تجارت از طریق ایران را پیچیده کرده، از بین نمیبرد.
سایه نوسانات بازار نفت بر بودجه قزاقستان
تحلیلگران معتقدند که چارچوب فعلی بسیاری از بندهای مهم را حلنشده باقی گذاشته و دستیابی به توافق نهایی را نامطمئن کرده است. از نگاه کارشناسان، تنگه هرمز فوریترین متغیر اقتصادی برای آسیای مرکزی است. سلطان آکیمبکوف، مورخ و تحلیلگر سیاسی قزاق، بازگشایی پایدار این آبراه را کلید کاهش نگرانیهای مربوط به زنجیره تامین جهانی میداند.
بازگشایی پایدار این مسیر در کنار لغو موقت تحریمهای نفتی ایران از سوی آمریکا تا تاریخ 21 اوت، میتواند فشار نزولی بر قیمتهای جهانی انرژی وارد کند. ضعیف شدن قیمتها پیامدهای متفاوتی در آسیای مرکزی خواهد داشت؛ کاهش قیمت نفت ممکن است درآمدهای هیدروکربنی صادرکنندگان بزرگ را تحت فشار قرار دهد، اما از سوی دیگر، کاهش هزینههای سوخت، کود شیمیایی و حملونقل میتواند تورم وارداتی را در ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان کاهش دهد.
برای قزاقستان، کاهش قیمت جهانی نفت پیامدهای جدی به همراه دارد. تیمور سلیمانوف، رئیس بانک مرکزی قزاقستان، اعلام کرده که نفت بیش از 50 درصد از درآمدهای صادراتی این کشور و بیش از 30 درصد از درآمدهای بودجه دولت و صندوق ملی را تامین میکند. این وضعیت میتواند یکی از معدود منافع اقتصادی کوتاهمدت قزاقستان در زمان تنش را معکوس کند. بنابراین، توافق موقت میتواند درآمد بادآورده آستانه را متوقف کند، هرچند که همزمان فشارهای تورمی را در اقتصادهای واردکننده انرژی منطقه کاهش میدهد.
جهش 69 درصدی ترانزیت ریلی میان ایران و قزاقستان
روشنترین فرصت بلندمدت برای منطقه در حوزه تجارت و ترانزیت نهفته است. در 16 ژوئن، سریک ژومانگارین، معاون نخستوزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، نشست دوجانبهای را با هیئت ایرانی به سرپرستی فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران برگزار کرد. دو طرف در این نشست درباره توسعه کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب، توسعه زیرساختهای بندری، افزایش حجم تجارت دوجانبه و بهبود پیوندهای لجستیکی گفتگو کردند.
تا پایان سال 2025، حجم بار در امتداد کریدور شمال-جنوب با 12 درصد افزایش به 3.5 میلیون تن رسید و ترانزیت ریلی میان دو کشور رشد چشمگیر 69 درصدی را تجربه کرد. قزاقستان و ایران در نظر دارند با مدرنسازی زیرساختها، ظرفیت این کریدور را به 20 میلیون تن در سال افزایش دهند.
علاوه بر این، موافقتنامه پنججانبه ریلی که اخیراً میان چین، قزاقستان، ترکمنستان، ایران و ترکیه امضا شد و همچنین توافقنامه تعرفهای چهارجانبه آتی میان قزاقستان، روسیه، ترکمنستان و ایران، شرایط مناسبی را برای رشد تجارت و ترانزیت ایجاد خواهد کرد.
گریگوری میخائیلوف، اقتصاددان منطقهای، پیش از این اشاره کرده بود که وضعیت فعلی برای چین نشاندهنده نیاز مبرم به توسعه مسیرهای جایگزین با دور زدن خاورمیانه است که شامل گسترش ترانزیت ریلی از طریق آسیای مرکزی و روسیه میشود.
آمادگی آستانه برای میزبانی از ذخایر اورانیوم ایران
سناریوی محتمل دیگر، نقش بالقوه قزاقستان در توافقات مرتبط با برنامه هستهای ایران است. بر اساس یادداشت تفاهم امضاشده میان پزشکیان و ترامپ، ایران موافقت کرده است که سلاح هستهای تولید نکند یا به دست نیاورد، اما این چارچوب محدودیتهای دقیقی برای برنامه هستهای تعیین نکرده و سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران به مذاکرات بعدی موکول شده است. با این حال، تفاهمنامه تصریح دارد که فعالیتهای هستهای تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهد بود.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، اعلام کرد که قزاقستان آمادگی خود را برای پذیرش ذخایر اورانیوم 60 درصدی ایران در صورت دستیابی واشنگتن و تهران به توافق نهایی اعلام کرده است. گروسی این اظهارات را پس از دیدار 26 مه خود با قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان در آستانه مطرح کرد.
نقش بالقوه قزاقستان بر سابقه این کشور در حوزه عدم اشاعه استوار است؛ چرا که آستانه پیش از این در سال 2013 میزبان دو دور مذاکرات هستهای با ایران در آلماتی بود و اکنون نیز میزبان بانک اورانیوم با غنای پایین آژانس است. با این حال، این بانک مجاز به دریافت اورانیوم 60 درصد نیست.
انتهای پیام/