به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، رضا عباسی استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه دین در سلسله نشستهای علمی با موضوع محرم، از حماسه عاشورا تا تداوم بیداری امت به ابعاد تمدنی و معرفتی واقعه عاشورا و نقش محرم و واقعه عاشورا در بازتولید آگاهی جمعی امت اسلامی پرداخت.ایشان با تأکید بر اینکه محرم صرفاً یک آیین سوگواری نیست، آن را یک نظام زنده حافظه تمدنی توصیف کرد که هر ساله امکان بازگشت امت به نقطه کانونی حقیقت را فراهم میکند. همچنین اگر تمدنها را شبکهای از حافظه و معنا بدانیم، آنگاه بزرگترین تهدید آنها نه شکست نظامی، بلکه فراموشی تدریجی حقیقت است.
رضا عباسی در ابتدای این نشست با اشاره به جایگاه تاریخی عاشورا، تصریح کرد:این رخداد یک حادثه پایانیافته در سال 61 هجری نیست، بلکه یک فرآیند مستمر در تاریخ آگاهی امت است. آیین محرم هر سال این فرآیند را بازتولید میکند و اجازه نمیدهد حقیقت در غبار روزمرگی و عادتهای اجتماعی پنهان شود. از این رو محرم و واقعه عاشورا نه بازگویی گذشته، بلکه بازآفرینی معنا در اکنون است؛ بهگونهای که جامعه اسلامی در هر سال نسبت خود را با مفاهیمی چون عدالت، ظلم، مسئولیت و انتخاب دوباره تعریف میکند.
این پژوهشگر حوزه مطالعات تمدنی و دین در بخش دیگری از سخنان خود، بر مفهوم فراموشی اخلاقی بهعنوان عامل اصلی افول تمدنها تأکید کرد و خاطرنشان کرد:تمدنها زمانی سقوط میکنند که توان تشخیص میان حق و باطل در آنها تضعیف شود و ظلم به امری عادی بدل گردد و عاشورا دقیقاً در برابر چنین وضعیتی قرار دارد و بهعنوان یک رخداد تاریخی، هر سال در ماه محرم بازتولید میشود تا حافظه اخلاقی جامعه را از غبار غفلت پاک کند. از این منظر محرم را باید نوعی بازآرایی معرفتی جامعه اسلامی دانست، در این بازآرایی، رابطه انسان با حقیقت دوباره تعریف میشود و سوگواری صرفاً یک کنش عاطفی نیست، بلکه یک کنش معرفتی است که در آن جامعه با حقیقتی در معرض فراموشی مواجه شده و تلاش میکند آن را به مرکز آگاهی بازگرداند. بنابراین همین ویژگی است که محرم را از یک مناسک سنتی به یک نهاد تمدنی پویا تبدیل میکند.
عباسی در بخش دیگری از این نشست، با بیان اینکه بعثت پیامبران آغاز آگاهی از طریق وحی است، افزود: بعثت خون در عاشورا آغاز آگاهی از طریق شهادت است.خون شهید در عاشورا خاموش نمیشود بلکه به روایت تبدیل میگردد و روایت، سطح حافظه را از فردی به تمدنی ارتقا میدهد. همچنین خون در این معنا یک زبان تاریخی است که پیام آن بیداری، عدالتخواهی و مقاومت در برابر انحراف است
وی همچنین با اشاره به نقش عاشورا در شکلدهی به اقتصاد معنا در جهان اسلام تصریح کرد: در این اقتصاد، سرمایه اصلی نه قدرت نظامی و نه ثروت مادی، بلکه حافظه اخلاقی و آگاهی جمعی است.اما محرم هر سال این سرمایه را بازتولید میکند و جامعه را در برابر خطر بیتفاوتی محافظت مینماید. بیتفاوتی که خطرناکترین وضعیت برای یک جامعه است، زیرا در چنین شرایطی ظلم نه تنها رخ میدهد، بلکه به امری طبیعی و پذیرفتهشده تبدیل میشود.از این رو محرم این طبیعیسازی را میشکند و پرسش عدالت را دوباره به مرکز آگاهی جمعی بازمیگرداند و از دل همین فرآیند، مفهوم مقاومت در اندیشه اسلامی شکل میگیرد؛ مقاومتی که صرفاً کنش سیاسی یا نظامی نیست، بلکه امتداد یک سنت معرفتی ریشهدار در عاشورا است. بنابراین جامعهای که حافظه عاشورا را از دست بدهد، توان مقاومت خود را نیز از دست خواهد داد، زیرا دیگر قادر به تشخیص مرز میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب اخلاقی نیست.
عباسی با تأکید بر نقش محرم در بازتولید خودآگاهی امت اسلامی، خاطرنشان کرد: امت در آیینه عاشورا خود را بازمیشناسد و این بازشناسی صرفاً احساسی نیست، بلکه ماهیتی معرفتی و تمدنی دارد. امت در محرم درمییابد که عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت اجتماعی و ایستادگی در برابر ظلم، ستونهای اصلی حیات تمدنی هستند.
این استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه دین در ادامه به تحلیل فلسفه زمان در نسبت با عاشورا پرداخت و اظهار کرد: زمان در نگاه عادی خطی است، اما عاشورا این خط را میشکند و نوعی زمان بازگشتی ایجاد میکند. در این زمان گذشته صرفاً مرور نمیشود، بلکه به اکنون بازمیگردد تا آینده را اصلاح کند. از این منظر، محرم صرفاً یاد گذشته نیست، بلکه مداخلهای فعال در حال و آینده است که از جنس معنا و آگاهی عمل میکند.
رضا عباسی در پایان تأکید کرد: محرم یک فناوری فرهنگی برای تولید بیداری تمدنی است که هر سال جامعه را از وضعیت فراموشی خارج کرده و به وضعیت پرسشگری بازمیگرداند. پرسش بنیادین محرم همواره ثابت است؛ نسبت ما با حقیقت چیست و در برابر ظلم چه مسئولیتی داریم. از این منظر عاشورا یک منطق تاریخی است که اجازه نمیدهد قدرت جای حقیقت را بگیرد و این منطق هر سال در آیین محرم احیا میشود. بنابراین محرم را باید ضد فراموشی تمدنی و عاشورا را بعثت خون دانست؛ بعثتی که هر سال در قالب آیینهای سوگ، معنا، آگاهی و مقاومت دوباره زنده میشود و حیات فکری و معنوی امت اسلامی را استمرار میبخشد.
انتهای پیام/