به گزارش گروه رسانه های خبرگزاری تسنیم، حوالی آذرماه سال گذشته بود که پروژه مرویسنتر در حریم درجه یک کاخ گلستان متوقف شد. ماجرا ازاینقرار بود که این پروژه چهار سال پیش، در حالی مجوز ساختوساز را از ادارهکل میراث فرهنگی استان تهران دریافت کرده بود که از همان ابتدا، نگرانیهایی درباره تأثیر آن بر بافت تاریخی عودلاجان و حریم درجه یک کاخ گلستان مطرح شد. اما چرا بالارفتن یک سنتر دیگر در دل بافت تاریخی بازار میتواند برای حریم کاخ گلستان خطرناک باشد؟ یکی از پاسخهای فعالان حوزه میراث فرهنگی به این پرسش، برهمخوردن بافت تاریخی کاخ گلستان و عودلاجان است؛ اتفاقی که به اعتقاد آنها میتواند مانند یک دومینو عمل کند.
بالارفتن سیتیسنترها و مالهای تجاری در بافتی تاریخی مانند عودلاجان، تنها به ساخت یک پروژه محدود نمیشود، بلکه میتواند زمینه را برای تغییر تدریجی کاربری، سیمای شهری و دانهبندی این بافت فراهم کند و در نهایت، عودلاجان را در میان انبوه پروژههای مدرن به حاشیه ببرد. پاسخ دیگر اما به آثار گودبرداری در اطراف کاخ گلستان و احتمال آسیب به لایههای تاریخی، مسیرهای زیرزمینی و قناتهای موجود در این محدوده بازمیگردد. پرسش اساسی فعالان حوزه میراث فرهنگی این است که اگر میراث فرهنگی از تبعات احتمالی چنین پروژهای برای بافت تاریخی عودلاجان و کاخ گلستان آگاه بوده، چرا مجوز ساختوساز آن صادر شده است؟
آذرماه سال گذشته بود که صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، از پروژه مرویسنتر بازدید کرد و دستور توقف ساختوساز آن صادر شد؛ بااینحال، توقف پروژه ظاهراً پایان ماجرا نبود. چند روزی است که خبرها از آغاز دوباره عملیات عمرانی مرویسنتر حکایت دارد؛ موضوعی که بار دیگر پرسشها درباره وضعیت مجوز پروژه، نحوه نظارت میراث فرهنگی و سرنوشت حریم درجه یک کاخ گلستان را به میان آورده است.
شهاب موحد، فعال میراث فرهنگی میگوید آغاز مجدد فعالیت مرویسنتر از دیماه اتفاق افتاده، اما به دلیل شرایط ویژه کشور و قطع اینترنت، خبر آن در همان زمان بازتاب رسانهای پیدا نکرده و حالا دوباره به موضوعی قابلپیگیری تبدیل شده است.
ازسویدیگر، محمدمهدی کلانتری، کارشناس مرمت و فعال میراث فرهنگی از دو نگرانی اصلی درباره این پروژه میگوید؛ گودبرداری عمیق و افزایش ارتفاع سازه. دو موضوعی که به اعتقاد او میتواند در صورت مغایرت با ضوابط، حریم و منظر کاخ گلستان را تحتتأثیر قرار دهد. اکنون سؤال اصلی این است که پروژهای که یکبار متوقف شده، بر اساس کدام مجوز و با چه ملاحظاتی بار دیگر به مسیر ساختوساز بازگشته است.
چرا باید نگران ساختوساز در حریم کاخ گلستان باشیم؟
محمدمهدی کلانتری، کارشناس مرمت و فعال میراث فرهنگی درباره ساختوساز پروژه مرویسنتر در حریم درجه یک کاخ گلستان، با اشاره به روند صدور مجوز این پروژه گفت: «این مجموعه در حریم درجه یک کاخ گلستان قرار دارد و در دولت سیزدهم و در دوره وزارت آقای ضرغامی، میراث فرهنگی استان تهران با صدور مجوز با این پروژه موافقت کرده است. شهرداری نیز معمولاً در چنین پروژههایی از میراث فرهنگی استعلام میگیرد و بر اساس نظر میراث، روند صدور مجوز را دنبال میکند.»
وی افزود: «در دولت چهاردهم و پس از آنکه سازه پروژه بالا رفت و نگرانیهایی درباره آن مطرح شد، وزیر میراث فرهنگی از پروژه بازدید کرد و اعلام شد که ساختوساز خارج از ضوابط میراث فرهنگی در حال انجام است و دستور توقف صادر شد. ازسویدیگر، شهرداری معتقد است که مجوز این پروژه از سوی میراث فرهنگی استان تهران صادر شده و بر اساس همان مجوز، اقدامات مربوط به ساختوساز را دنبال کرده است.»
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: «در مقطعی عملیات متوقف شد، اما دوباره از سر گرفته شد. در همین رابطه، میراث فرهنگی استان تهران نیز اعلام کرده بود که این ساختوساز با تأیید این مجموعه در حال انجام است. بنابراین، آنچه اهمیت دارد این است که درباره این مجوز و میزان انطباق آن با ضوابط میراث فرهنگی، نیاز به بررسی و تعیین تکلیف وجود دارد.»
کلانتری با اشاره به نگرانیهای مطرح درباره این پروژه گفت: «نگرانیها دو بخش دارد؛ یکی بحث ارتفاع و دیگری گودبرداری عمیق. از نظر ارتفاعی، نگرانی این است که ساختوساز در حریم کاخ گلستان بر منظر و حریم ارتفاعی مجموعه اثر بگذارد و در نهایت بر شرایط ثبت جهانی آن تأثیرگذار باشد.»
وی اضافه کرد: «نگرانی دوم مربوط به گودبرداری عمیق است. وقتی در یک بافت تاریخی پروژهای با گودبرداری گسترده اجرا میشود، احتمال برخورد با مسیرهای قنات، سازههای زیرزمینی و لایههای تاریخی وجود دارد. این موضوع در محوطههای تاریخی اهمیت بیشتری پیدا میکند، چون ممکن است در لایههای زیرین، آثار و شواهدی از ساختارهای قدیمی شهر وجود داشته باشد.»
این کارشناس مرمت ادامه داد: «در مورد همین پروژه نیز مطالبی درباره پیداشدن یک مسیر آبی مطرح شده که گفته میشود مسیر آن به سمت کاخ بوده است. البته درباره اینکه این مسیر فعال بوده یا خشک و همچنین جزئیات آن، نیاز به بررسی دقیق وجود دارد و نمیتوان بدون مستندات درباره آن اظهارنظر قطعی کرد. اما بهطورکلی، گودبرداری عمیق در بافت تاریخی باید با حساسیت و نظارت تخصصی انجام شود.»
کلانتری با اشاره به موضوع حقوق ایجادشده برای پروژههای دارای مجوز گفت: «ازسویدیگر، شهرداری این مسئله را مطرح میکند که مجوز صادر شده و در نتیجه حقوقی برای سرمایهگذار ایجاد شده است. بنابراین، اگر قرار باشد ارتفاع یا بخشی از مشخصات پروژه تغییر کند، این موضوع نیازمند بررسی حقوقی و تعیین تکلیف مجوزهای قبلی است.» وی گفت: «راهکار میتواند بررسی حقوقی مجوز و در صورت لزوم تعدیل آن باشد. برای مثال، اگر مشخص شود ارتفاع پیشبینیشده با ضوابط حریم همخوانی ندارد، باید درباره کاهش ارتفاع تصمیمگیری شود. طبیعتاً چنین تغییری نیازمند هماهنگی میان وزارت میراث فرهنگی و شهرداری و همچنین طی مراحل حقوقی است.» این فعال میراث فرهنگی تأکید کرد: «در مجموع، دو نگرانی اصلی درباره این پروژه، یکی گودبرداری و احتمال آسیب به لایهها و مسیرهای زیرزمینی و دیگری افزایش ارتفاع و تأثیر آن بر منظر حریم کاخ گلستان وجود دارد. مسئله اصلی این است که مجوز صادرشده و وضعیت فعلی پروژه باید از نظر ضوابط میراث فرهنگی بررسی و درباره ادامه روند آن بهصورت روشن تصمیمگیری شود.»
پروژه مجدداً از سر گرفته شد
ساختوساز در محدودهای روبهروی شمسالعماره و در مجاورت کاخ گلستان، موضوعی است که شهاب موحد، کنشگر و فعال میراث فرهنگی از سال گذشته پیگیر آن بوده است.
به گفته او، پروژهای که پیشتر متوقف شده بود در اواخر دیماه بار دیگر وارد مرحله اجرا شده و همچنان درباره نتیجه بررسیهای فنی و دلایل ازسرگیری عملیات، ابهامهایی وجود دارد. شهاب موحد معتقد است مسئله این پروژه صرفاً ارتفاع ساختمان نیست و باید تأثیر کاربری، نما، تغییر دانهبندی و یکپارچگی بافت تاریخی و همچنین وضعیت قنات مهرگرد نیز موردتوجه قرار گیرد. او در گفتوگو با «فرهیختگان» درباره جزئیات این پروژه و نگرانیهای موجود درباره حریم کاخ گلستان توضیح داد.
شهاب موحد درباره آغاز دوباره عملیات ساختوساز در این محدوده گفت: «داستان اصلی مربوط به یک پلاک دقیقاً روبهروی شمسالعماره، یعنی روبهروی در باب عالی کاخ گلستان و در میدانگاه کوچکی است که به جلوخان شمسالعماره معروف است. این پروژه در شمال شرقی میدان قرار دارد. پیش از آغاز پروژه، در این محل گاراژی به نام گاراژ شمسالعماره وجود داشت.»
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: «در سال 1401، زمانی که قرار بود پروژه راهاندازی شود، میراث فرهنگی اعلام کرد این بنا واجد ارزش است و اجازه تخریب آن را نمیدهد، اما امکان توسعه بنا را با شرایطی پذیرفت. بعد از آن، مجوزهایی برای ساختوساز صادر شد که امکان ایجاد چند طبقه در زیرزمین و دو طبقه روی زمین را فراهم میکرد و ارتفاع بنا نیز تا حدود هشت متر در نظر گرفته شد.»
وی افزود: «اوایل سال 1404 روند تخریب شروع شد. در همان مجوز دو نکته وجود داشت؛ یکی اینکه جداره باید حفظ شود و دیگری اینکه حضور کارشناس باستانشناسی در محوطه کارگاهی الزامی است. اما در زمان تخریب، این الزامات محل بحث قرار گرفت.»
شهاب موحد درباره مهمترین نگرانیهایی که سال گذشته درباره این پروژه مطرح شده بود، گفت: «بحثی که سال گذشته مطرح شد، سه موضوع اصلی داشت. یکی اینکه گودبرداری در فاصلهای نزدیک به 50 متر از عمارت شمسالعماره میتواند نگرانی درباره فروریزش ایجاد کند. نمونههای مشابهی هم وجود داشته که گودبرداری در فاصلهای بهمراتب بیشتر، روی یک بنای تاریخی اثر گذاشته است.»
وی افزود: «موضوع دوم، بحث حریم بود. طبق دستورالعملهای داخلی وزارت میراث فرهنگی، حریم فقط به ارتفاع محدود نمیشود. حریم سه جنبه دارد؛ یکی ارتفاع، یکی نما و دیگری کاربری و کارکرد بنا. حتی کارکرد یک بنا در حریم یک بنای تاریخی یا یک سایت باستانشناسی میتواند روی ارزش و اعتبار آن بنا اثر بگذارد.»
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: «ما میگفتیم شما قرار است چهار طبقه زیرزمین و دو طبقه روی زمین ایجاد کنید و در نهایت حدود 130 متر زمین را به کاربری تجاری اختصاص دهید؛ آن هم با فاصلهای اندک از در باب عالی که جزئی از مجموعه کاخ گلستان است و خود کاخ گلستان نیز یک مجموعه جهانی است. بنابراین، موضوع فقط ارتفاع نبود.»
به گفته شهاب موحد، سومین مسئله به قنات مهرگرد بازمیگردد.
وی گفت: «قنات مهرگرد از قدیمیترین قناتهای تهران است و حدود 700 سال قدمت دارد. این قنات از خیابان ناصرخسرو و توپخانه عبور میکند و وارد محدوده کوچه مروی میشود. قنات هم ارزش میراثی دارد و هم از نظر بحث آب اهمیت دارد. طبق آخرین بررسیای که در سال 1400 انجام شده، آب قنات تا محدوده توپخانه میرسد. در شرایطی که با خشکسالی مواجه هستیم، پرسش ما این بود که چرا این قنات حفظ نمیشود.»
وی درباره سرنوشت پروژه پس از اعتراضهای سال گذشته افزود: «بحث فروریزش بیشتر از همه مطرح شد و سروصدای زیادی ایجاد کرد. در نهایت پروژه در آذرماه متوقف شد و اعلام کردند شورای فنی تشکیل میدهند و موضوع را بررسی میکنند. اما بعد از چند ماه، گزارشی درباره نتیجه آن بررسیها ارائه نشد. الان پرسش اصلی این است که نتیجه شورای فنی چه بوده و بررسیها چه چیزی را نشان داده که دوباره عملیات در اواخر دیماه آغاز شده است.»
شهاب موحد ادامه داد: «نکته قابلتوجه این است که عملیات دوباره در زمانی شروع شد که اینترنت قطع بود و شرایط کشور نیز خاص بود. از طرف دیگر، یک کارزار درباره این موضوع شکل گرفت و بیش از 6 هزار امضا جمع شد و برای دفتر وزیر ارسال شد. من نیز شخصاً یکبار گزارشی درباره موضوع ارائه کردم، اما پاسخ مشخصی درباره نتیجه بررسیها دریافت نشد.»
حریم کاخ گلستان هنوز مشخص نیست
او در ادامه به موضوع حریمهای مصوب اشاره کرد و گفت: «یک درخواست مهم ما بحث حریمهاست. این محوطه سالهاست ثبت ملی شده؛ اما هنوز حریم مصوب ندارد. سؤال ما این است که چرا قوانین و مقررات مربوط به حریمها تصویب و اجرایی نمیشود؟ خود کاخ گلستان نیز بعد از ثبت جهانی، حریمش بازنگری نشده و حریمی که اکنون مبنای برخی پاسخهاست، مربوط به دهههای گذشته است.»
این فعال میراثفرهنگی ادامه داد: «قانون حمایت از بافتهای تاریخی نیز وجود دارد؛ اما مسئله این است که چرا قوانین اجرایی نمیشوند و چرا برای بافت تاریخی تهران طرح ویژهای در نظر گرفته نشده است. در برخی شهرها چنین طرحهایی وجود دارد؛ اما تهران هنوز از این نظر با خلأ مواجه است. وقتی با مجموعهای مانند کاخ گلستان مواجهیم، این سؤال جدیتر میشود که چرا چنین موضوعی موردتوجه قرار نمیگیرد.»
وی با اشاره به پرونده ثبت جهانی کاخ گلستان گفت: «در پرونده ثبت جهانی کاخ گلستان نیز به موضوع فشار کاربری و عملکرد بازار بر این مجموعه اشاره شده و این موضوع بهعنوان عاملی که میتواند در آینده به کاخ آسیب بزند، موردتوجه قرار گرفته، همچنین درباره آلودگی و اثر باران اسیدی بر کاشیهای کاخ که در فضای باز قرار دارند نیز نکاتی در پرونده مطرح شده است.»
شهابموحد در پاسخ به اینکه اگر پروژه ادامه پیدا کند، چه اتفاقی برای کاخ گلستان و بافت پیرامون آن رخ خواهد داد، توضیح داد: «به نظرم ما هنوز فهم درستی از مسئله نداریم. در دورهای همه روی ارتفاع حساس شدند و اکنون تقریباً همه میدانند که نباید ارتفاع ساختمان در حریم بناهای تاریخی افزایش پیدا کند؛ اما وقتی ارتفاع کنترل میشود، مسئله میتواند به کاربری و عملکرد منتقل شود.»
وی افزود: «بحث نما هم به همین شکل است. میگویند الگوی معماری باید هماهنگ باشد؛ اما سؤال این است که الگوی معماری چیست؟ اگر تمام تعریف از هماهنگی این باشد که آجر استفاده شود و رنگ آجر باشد، مسئله اصلی حل نمیشود. ما درباره کارکرد صحبت میکنیم.»
این فعال میراثفرهنگی ادامه داد: «این میدان یک هویت تاریخی دارد. اگر در تاریخ آن مطالعه شود، میبینیم این محدوده میتواند به فضای شهری و گردشگری مناسب تبدیل شود و به گردشگری کاخ گلستان کمک کند. شما باید کاربریای ایجاد کنید که با گردشگری و بافت تاریخی متناسب باشد.»
او با اشاره به تغییر دانهبندی بافت گفت: «الان در این پروژه تجمیع اتفاق افتاده است. یک گاراژ تبدیل به حجم بزرگی شده است. مسئله ما همین تغییر دانهبندی است. شما یک کاربری بزرگ را در کنار کاخ ایجاد میکنید؛ کاربریای که میتواند روی فضای شهریای که حدود 150 سال هویت و اصالت داشته، تأثیر منفی بگذارد.»
شهابموحد گفت: «اگر این پروژه راه بیفتد، تردد بهشدت افزایش پیدا میکند و آرامش و فضای موردنیاز برای گردشگری و بازدید از کاخ تحتتأثیر قرار میگیرد. مسئله ما برهمزدن دانهبندی و یکپارچگی بافت است. اصالت و یکپارچگی دو عنصر مهم بافتهای تاریخی هستند و اگر این دو از بین بروند، در واقع بافت تاریخی بهتدریج جایگاه و هویت خود را از دست میدهد.»
تخریب بافت تاریخی تهران نباید به یکروند تبدیل شود
وی ادامه داد: «موضوع فقط خود حریم نیست. مسئله شروع یکروند است. وقتی در بافتی تاریخی، پروژهای بزرگ و نامتناسب ساخته میشود، برای ساختمانهای اطراف نیز مطالبه مشابه ایجاد میکند. همسایه بعدی میتواند بگوید چرا برای آن پروژه چنین مجوزی صادر شده؛ اما برای من صادر نمیشود؟ بهاینترتیب، یک حق اشتباه ایجاد میشود که میتواند زمینهساز ادامه تخریب در آینده باشد.»
این فعال میراثفرهنگی افزود: «نگرانی ما این است که فاز اول یکروند را آغاز و بعد ادامه پیدا کند. وقتی کاربریای نامتناسب با بافت و مجموعه جهانی کاخ گلستان ایجاد میشود، جایگاه و اعتبار آن مجموعه نیز تحتتأثیر قرار میگیرد. وقتی اطراف یک مجموعه جهانی را به همین شکل با کاربریهای تجاری پر میکنید، آن حس آرامش و فضای تاریخی که وجود داشته، مختل میشود.»
وی در پایان با اشاره به اهمیت حفظ بافت تاریخی تهران گفت: «بیرون از این حوزه، شاید خیلیها ندانند که کاخ گلستان بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی تهران است. ارزش کاخ گلستان فقط خود ساختمان نیست؛ بافت پیرامون آن هم اهمیت دارد و باید حفظ شود. ما در کشوری زندگی میکنیم که زمین کم ندارد و ضرورتی ندارد هر جایی را که ارزش تاریخی دارد، به سمت ساختوسازهای تجاری ببریم.»
شهابموحد درعینحال بر ضرورت توجه به حقوق ساکنان بافتهای تاریخی نیز تأکید کرد و گفت: «من طرفدار میراثفرهنگی هستم؛ اما بحث حق مردم هم مهم است. مردمی که در این محلهها زندگی میکنند باید بتوانند برای مسائل خودشان راهحل داشته باشند. باید فکری برای این موضوع شود، چون راهحل وجود دارد. حدود دو سال است روی این موضوع مطالعه و کار میکنم که چگونه میتوان میان حق مردم عادی و حفظ بافت تاریخی تعادل ایجاد کرد.»
منبع: فرهیختگان
انتهای پیام/