به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، صدای باد در شرق ایران فقط صدای طبیعت نیست؛ قرنها پیش همین باد، چرخ زندگی مردمان کویر را میچرخاند. آسبادهایی که امروز بخشی از آنها خاموش و فرسوده در میان روستاهای خراسان جنوبی ایستادهاند، زمانی قلب تپنده تولید آرد و بخشی از اقتصاد و معیشت مردم این منطقه بودند.
حالا پس از سالها، قرار است این سازههای خشتی و چوبی بار دیگر در کانون توجه قرار گیرند؛ نه برای بازگشت به زندگی روزمره گذشته، بلکه برای قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی یونسکو.
میراثی که با باد زنده ماند
آسبادها نمونهای از سازگاری انسان با اقلیم خشک و کمآب شرق ایران هستند. مردمان این منطقه به جای جنگیدن با بادهای 120 روزه، از نیروی آن برای به حرکت درآوردن سنگ آسیاب استفاده کردند و سازههایی پدید آوردند که سابقه آنها بر اساس مطالعات تاریخی و باستانشناسی به دورههای پیش از میلاد نسبت داده میشود.
پراکندگی این سازهها در خراسان جنوبی قابل توجه است. براساس اطلاعات ارائهشده از سوی مسئولان میراثفرهنگی استان، بیش از 200 آسباد در خراسان جنوبی شناسایی شده و بیشترین تمرکز آنها در نهبندان و درمیان، بهویژه طبس مسینا، قرار دارد.
در نهبندان، رشتهای از آسبادها در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و در طبس مسینا نیز بیش از 60 آسباد شناسایی شده است؛ نشانهای از اینکه این بناها در گذشته تنها یک سازه منفرد نبودهاند، بلکه بخشی از یک نظام تولید و اقتصاد محلی بودهاند.
وقتی باد، نان مردم را تأمین میکرد
آسباد برای مردمان گذشته فقط یک اثر معماری نبود؛ نان سفره آنها به همین سازهها وابسته بود. پرههای چوبی بزرگ که بر فراز بنا قرار میگرفتند، با وزش باد به حرکت درمیآمدند و نیروی حاصل به سنگ آسیاب منتقل میشد. گندم تولیدشده در منطقه یا گندمی که توسط کاروانها وارد میشد، در این سازهها به آرد تبدیل میشد.
قرار گرفتن نهبندان در مسیرهای تجاری شرق ایران نیز بر اهمیت این آسبادها افزوده بود. روایتهای تاریخی از نقش این منطقه در تولید و انتقال آرد به نقاط دیگر حکایت دارد.
نیم قرن سکوت آسبادها
اما فناوری جدید، آسبادها را از چرخه تولید خارج کرد. حدود نیم قرن است که این سازهها دیگر استفاده عمومی ندارند و بسیاری از آنها در برابر فرسایش زمان و طبیعت آسیب دیدهاند. خشتهای فرسوده، پرههای چوبی آسیبدیده و تجهیزات ازکارافتاده، بخشی از وضعیت امروز آسبادهاست؛ بناهایی که برای ادامه حیات به مرمت تخصصی و اعتبار نیاز دارند.
حسین شبانی، سرپرست پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی، با اشاره به وضعیت این آثار تأکید کرده است که مرمت و راهاندازی آسبادها به دلیل ساختار و تأسیسات خاص آنها باید با دقت انجام شود.
یک دهه انتظار برای جهانی شدن
آسبادهای ایرانی در سال 2016 در فهرست پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران برای ثبت جهانی یونسکو قرار گرفتند، اما مسیر ثبت جهانی همچنان ادامه دارد. قرار گرفتن در فهرست پیشنهادی، پایان راه نیست؛ پرونده باید از نظر تاریخی، معماری، مردمشناسی و فنی تکمیل شود و وضعیت عرصه و حریم آثار نیز سامان یابد.
اکنون مطالعات مردمنگاری، جمعآوری اسناد و تصاویر تاریخی، تهیه نقشههای فتوگرامتری، نقشههای هوایی و پلانهای معماری در دستور کار قرار گرفته است. محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، نیز در بازدید از سایتهای تاریخی نهبندان و درمیان بر اهمیت جمعآوری اسناد تاریخی، اطلاعات شفاهی، اسناد تجاری و مستندات مربوط به نقش اجتماعی و اقتصادی آسبادها تأکید کرده است.
مرمت؛ حلقهای که هنوز اعتبار میخواهد
در کنار تکمیل پرونده، مرمت آسبادها نیز به یکی از دغدغههای اصلی تبدیل شده است. براساس گزارشهای ارائهشده، در خوانشرف نهبندان بخش قابل توجهی از آسبادها مرمت شده و تعدادی از آسبادهای خوانشرف و خونیک پایین نیز راهاندازی شدهاند.
در شهرستان درمیان نیز فصل جدید مرمت آسبادهای خیرآباد طبس مسینا آغاز شده است. بیش از 100 آسباد در این شهرستان شناسایی شده که بیش از 60 مورد آنها در طبس مسینا قرار دارد. با این حال، مسئولان میراثفرهنگی استان از محدودیت اعتبارات ملی گلایه دارند و تأمین منابع برای مطالعات، مستندسازی و مرمت را یکی از مهمترین نیازهای پرونده میدانند.
حریم آسبادها؛ مانعی که باید برداشته شود
ثبت جهانی تنها به مرمت خود بناها محدود نمیشود. عرصه و حریم آسبادها نیز باید ساماندهی شود. در برخی نقاط، ساختوسازها، تأسیسات، نخالهها و دیگر موانع در محدوده آثار قرار گرفتهاند. جابهجایی برخی تأسیسات، تعیین تکلیف املاک، اصلاح مسیرهای دسترسی و آزادسازی حریم از جمله اقداماتی است که در جلسات کمیته راهبری پرونده مورد بررسی قرار گرفته است. در طبس مسینا نیز عملیات آزادسازی حریم یکی از رشته آسبادها با همکاری دستگاههای محلی آغاز شده است.
ضربالاجل برای پروندهای که نباید متوقف بماند
در سومین نشست کمیته راهبری ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی، محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار، از روند تخصیص اعتبارات ملی انتقاد کرد و خواستار جبران کمبودهای سالهای گذشته شد.
وی همچنین بر تدوین برنامه زمانبندی عملیاتی و ارائه گزارشهای منظم از روند پیشرفت کار تأکید کرده و از فرمانداران نهبندان و درمیان خواسته است موضوع ثبت جهانی آسبادها را با جدیت دنبال کنند.
سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی نیز از تشکیل تیم ویژه برای پیگیری پرونده خبر داده و ساماندهی عرصه و حریم، تکمیل مطالعات و مستندسازی را از اولویتهای فعلی عنوان کرده است.
جهانی شدن؛ پایان راه نیست
ثبت جهانی اگر محقق شود، پایان داستان آسبادهای خراسان جنوبی نخواهد بود؛ بلکه میتواند آغاز مرحلهای تازه برای حفاظت و بهرهبرداری فرهنگی و گردشگری از این آثار باشد.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی ثبت جهانی آسبادها را موضوعی فرامنطقهای دانسته و بر ظرفیت آن برای جذب گردشگر و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای جوامع محلی تأکید کرده است.
از سوی دیگر، طرحهایی برای مشارکت بخش خصوصی در مرمت و احیای آسبادها مطرح شده است؛ از جمله طرح «هر آسباد، یک حامی» که با هدف جذب سرمایهگذاران برای حفاظت و راهاندازی سایتهای شاخص دنبال میشود.
آسبادهای خراسان جنوبی امروز میان دو تصویر ایستادهاند؛ تصویری از گذشتهای که باد، سنگ آسیاب را میچرخاند و نان مردم را فراهم میکرد و تصویری از آیندهای که قرار است همین سازهها گردشگر، سرمایه و توجه جهانی را به شرق ایران بیاورند.
اما برای رسیدن از این نقطه تا یونسکو، هنوز خشتهای زیادی باید روی خشت گذاشته شود؛ خشتهایی از جنس مرمت، مستندسازی، اعتبار، همکاری دستگاهها و همراهی مردم.
انتهای پیام/